Overpeinzing bij Documenta 15

De Documenta 15 in Kassel heb ik (nog) niet bezocht, dus ik heb weinig recht van spreken. Op eerdere edities was ik wel aanwezig. Kassel is een niet erg mooie stad in een prachtige omgeving. Wie verstandig is kiest daarom verblijf aan de rand van de stad. Het openbaar vervoer is uitstekend. Een overpeinzing moet kunnen.

Wat ik niet begrijp van organisatie én Indonesische curatoren ruangrupa is het gekozen radicalisme. Het is goed verdedigbaar om de masculiene, witte westerse dominantie in kunstsector, -handel en wereld frontaal aan te vallen. Dat uit zich in het programmeren van het tegendeel daarvan. Je zou kunnen zeggen dat dat het tijd werd dat dat gebeurde.

Vraag is of de manier waarop door organisatie en curatoren de westerse canon wordt uitgedaagd slim is of weerstand oproept die afleidt van dat streven. En de meer traditionele tegenstanders onnodige munitie geeft. Want Documenta blijft een kunstmanifestatie ook als men de kunst wil relativeren.

Het lijkt er sterk op dat Documenta 15 in chaos is gestort. Dat dient niemand. Ook niet ruangrupa en de deelnemende kunstenaars die eindelijk de kans hebben om op dit podium gezien te worden. Maar aan Documenta 15 valt weinig eer te behalen op een cv als ontslagen, afhaken, rellen en politisering van kunst de hoofdmoot vormen.

In mijn hoofd sluimert het idee dat de uitgangspunten van de cancelcultuur en de identiteitspolitiek van het laatste decennium zijn ingehaald door de reactie daarop. Dat is in mijn ogen de dieperliggende oorzaak dat Documenta 15 is klem komen te zitten.

Tolerantie, humanisme, gematigdheid en spreiding kan door organisatie en curatoren als luxe zijn beschouwd waaraan men door de ervaren ernst van scheefgroei, wantoestanden in kunstsector en wereld én de unieke kans om op een prestigieus podium het woord te nemen niet wilde toegeven.

Waarom nam ruangrupa geen beduidend contingent van kritische, progressieve westerse kunstenaars op? Door een strikte houding van groepsdenken werd de brug naar andere wereldbeelden neergehaald en gingen procedures, cultuurpolitiek en publicitair gedoe de inhoud overschaduwen. Ook inhoud die primair politiek gericht is wordt dan slachtoffer. Had de organisatie dat vooraf niet kunnen bedenken?

Men kan beredeneren dat de organisatie van de Documenta 15 wilde veranderen om bij de tijd te blijven. Dat uitgangspunt is prima, maar als het schort aan de uitvoering die te ver uit de pas loopt met wat kunstsector en publiek kunnen verstouwen, dan past die verandering niet meer binnen de normale bandbreedte die curatoren gegeven wordt. Zij wijken altijd af van de vorige editie, maar blijven binnen de marges.

Wie buiten de marges van de slaande pendule gaat tast het uitgangspunt van de Documenta aan die uit haar rol scharniert. Ook dat kan als noodzakelijk achterstallig onderhoud worden opgevat. Misschien is het na 67 jaar de hoogste tijd dat de Documenta met pensioen gaat. Net als Art Basel, Biënnale Venetië en die andere prestigieuze kunstmanifestaties wier uitgangspunt in andere tijden ligt. Dan is het de verdienste van ruangrupa om dat aangetoond te hebben.

Jan Hoet blijft zich uitspreken. Maar nu in ziekenhuis

Update 27 februari 2014: Jan Hoet is vandaag overleden in het UZ-Gent. 

De 77-jarige Gentse ‘kunstpaus‘ Jan Hoet is een wonder. Om te beginnen medisch. Na een hartaanval werd-ie gisteren in het ziekenhuis opgenomen. Volgens zijn zoon is zijn toestand stabiel. Hoet leeft op één nier, heeft kanker overwonnen en al een trombose en een eerdere hartaanval gehad. Maar Hoet is vooral de promotor van hedendaagse kunst. Die maar door blijft gaan. Ondanks zijn slechte gezondheid. De fris-eigenzinnige update van Pierre Janssen en Henk van Os. Naar hem luistert een breed publiek zonder hem altijd te kunnen volgen. Maar het meest wonderlijk is de politieke opstelling van Hoet. Hij trad ooit toe tot de christen-democratische CVP. Wat z’n kunstbroeders slecht begrepen. Op kritiek antwoordde hij: ‘Ik blijf een onafhankelijke geest, een nomade‘. Hoet blijft zoeken en zich verwonderen over de eigen tijd. Wonderlijk, zoals een kunstpaus spreekt.

04_Eternal-Teahouse-e1311709508856

Foto: Documenta 9, 1992. Eternal Teahouse van Attila Richard Lukacs. Jan Hoet (midden) inspecteert.

CBK Utrecht verdwijnt om politieke redenen

Nieuws van een aangekondigde dood. Zo vergaat het de kunstsector in Nederland. Verwachtingen zijn somber. Nu moet het drie jaar geleden met veel geld verbouwde CBK aan de Utrechtse Plompetorengracht dicht. Waarom? De afgelopen jaren zorgde het CBK met bescheiden middelen in mijn ogen voor het beste kunstaanbod van de stad. Terwijl het zich in de programmering niet makkelijk maakte in het zoeken naar een evenwicht tussen experiment en continuïteit. Zelfs theoretisch onderzoek op een begrijpelijke en verteerbare manier wist te presenteren. Tussen het gesloten wereldbeeld van BAK en het gebrek aan focus van het Centraal Museum wist het een perfecte middenweg te vinden. Ook interessant voor een breed publiek.

Vele CBK’s zijn al weggevallen. Financiering was bij provincies ondergebracht en de centra waren doorgaans gevestigd in de provinciehoofdstad. Ze waren onderdeel van het cultuuraanbod. Daar bleef voor de provincies weinig toegevoegde waarde en sturing over. Het was niet zichtbaar genoeg. De provincie draagt daarom de verantwoordelijkheid over. Maar rijksoverheid of stad pakt het niet op. Zodat de CBK’s wegvallen. In het Coalitieakkoord 2011-2015 van de Provincie Utrecht staat het zo: ‘Activiteiten gericht op de bevordering van cultuurparticipatie, waarbij mensen actief in aanraking worden gebracht met het culturele leven, zijn niet een kerntaak of wettelijke taak van de provincie.‘ De Provincie Utrecht snijdt 80% van de kunstbegroting weg.

Met als triest gevolg dat de best presterende presentatie-instelling van een stad met minieme overheadkosten verdwijnt. Niet om inhoudelijke, maar politieke redenen. Daarnaast ontbreekt in Utrecht sowieso een integraal kunstbeleid. CBK Utrecht luidt het eigen bestaan uit met de tentoonstelling ‘Wrecks and Rafts‘. Over boten, schepen, vlotten, wrakken en reizen. Drijvend naar een toekomst zonder overheden? Grootmoedig neemt CBK het verlies: ‘Het is namelijk tijd om te gaan. Met geheven hoofd en opgestoken middelvinger.‘ Als politiek een hart had, dan schaamde het zich. Tacita Dean en Bas Jan Ader deden het voor: Disappearance at Sea. Zoek.

Foto: Tacita Dean in Altes Finanzamt, Documenta 13, Kassel, 2012. Fragment van een kolkende zee (eigen foto). Krijt op schoolbord. Zie ook hier.

Documenta censureert de openbare ruimte van Kassel

In Kassel heeft de organisatie van de internationale kunstmanifestatie Documenta het eens in de vijf jaar voor het zeggen. Sinds 1955. Op 9 juni barst het artistieke geweld van kunstenaars, kunsthandel, galeristen, kunstcritici, commercie, bezoekers en bestuurders goed los. En vibreert het provinciale Kassel gedurende 100 dagen in haar voegen tijdens de 13de Documenta. Maar al in de aanloop wordt het beeld van eensgezindheid verstoord, dat overigens overduidelijk schone schijn is gezien alle belangen. Zie ook: Trendbeheer.com.

Twee kerken die buiten de manifestatie om kunst willen tonen worden door curator Carolyn Christov-Bakargiev tegengewerkt. Zij doet alsof ze het alleenrecht heeft over de totale openbare ruimte in Kassel. Vergelijkbaar met sportmanifestaties die in de buurt van een stadion contractueel alleenrecht voor sponsors eisen. Maar bij de Documenta lijkt het om ongeschreven regels te gaan. Deze keer gaat religie voor vrijheid en gedraagt een kunstinstelling zich zoals religie doorgaans doet. Onverdraagzaam en beschamend.

De Duitse kunstenaar Gregor Schneider wilde zowel binnen als op het voorplein van de Karlskirche zijn werk tonen. In Welt.de legt-ie uit door de kerk al in voorjaar 2011 uigenodigd te zijn. De kerk wilde overleggen met de Documenta, maar deze zocht het hogerop en benaderde de bisschop om het plan te stoppen. Het werk van Schneider zou voor verwarring zorgen. Hij was bereid om alleen binnen te exposeren. Maar de leiding van de Documenta zocht niet eens contact met hem. Het ging om resten van zijn werk ‘It’s all Rheydt’. Een 30-meter lange Duitse straat van bamboe, hout, touw, stro, klei en polystyreen die in het Indiase Kolkata in 2011 in een rituele processie in een zij-arm van de Ganges gegooid werd. Het project in de Karlskirche werd afgeblazen.

Carolyn Christov-Bakargiev grijpt het akkefietje met Schneider aan om een sculptuur van de in Kassel geboren Stephan Balkenhol in de toren van de katholieke Sankt-Elisabeth-Kirche aan de Friedrichsplatz te laten verwijderen. Ze voelt zich erdoor bedreigd. Het inbinden door de Karlskirche wordt de Elisabeth-kerk als positief voorbeeld gesteld. Zodat Gregor Schneider betrokken wordt in een controverse over een werk van Balkenhol waarin hij niet betrokken wilde worden. Hij vindt de houding van Christov-Bakargiev beschamend en autoritair. Het roept de vraag op of deze manifestaties nog te verenigen vallen met democratie.

Foto: IT’S ALL RHEYDT, Kolkata 2011, bamboos, wood, choir ropes, straw, clay, polystyrene, color (23×12,2x30m (LxWxH)), Kolkata, India 01.10.2011-08.10.2011. Credits: Gregor Schneider / Goethe Institut Max Mueller Bhavan / Germany and India 2011-2012 Infinite Opportunities / VG Bild-Kunst Bonn