Protest in Montenegro tegen inhuldiging kerkleider en de macht van de Servisch-Orthodoxe Kerk

In vele landen wordt religie gebruikt voor politieke doeleinden. Dat lijkt ook het geval in Montenegro, in het Zuid-Oosten van Europa op de Balkan. Sinds 2006 is het land onafhankelijk en niet langer onderdeel van Servië. Onder premier Milo Đukanović voert het land een onafhankelijke en Europese koers. Sinds 2017 is Montenegro lid van de NAVO. Sinds 2010 is het kandidaat-lid van de EU.

Zo’n 30% van de bevolking is van Servische afkomst en die wil weer aansluiting bij Servië. Autochtone Montenegrijnen vormen met rond de 45% geen meerderheid. Serven en Russen proberen het land van Europa los te weken. Als dat niet volledig via de politiek lukt, dan moet blijkbaar ook religie ingezet worden.

Er ontstonden onlangs relletjes toen een nieuwe Metropoliet van de Servisch-Orthodoxe Kerk werd ingehuldigd. Degenen die redeneren vanuit Montenegrijns perspectief willen een Montenegrijns-Orthodoxe Kerk die los van Servië staat. Zo’n Servische Kerk wordt niet meer neutraal, maar als vreemde entiteit gezien. Zo’n autonome Montenegrijnse kerk bestond tot 1918, maar het bestaan ervan werd ‘opgeschort’. Onderstaande site maakt duidelijk dat er ook publicitair wordt gewerkt aan een reset, zo’n 103 jaar later.

Schermafbeelding van site in ontwikkeling van de Montenegrijnse Orthodoxe Kerk.

Religie is politiek. Via religie proberen wereldlijke leiders hun invloed te vergroten en vast te houden. Ook over eigen grenzen heen. Het is begrijpelijk dat in de nasleep van politieke conflicten tussen landen de lokale afdeling die door het andere land wordt beheerst een politieke lading krijgt. Het protest ertegen en de roep om een ‘eigen’ kerk accentueert dat streven naar culturele en politiek onafhankelijkheid.

Na de oorlog tussen Oekraïne en de Russische Federatie die in 2014 begon en tot op de dag van vandaag voortduurt maakte in 2019 de Oekraïens-Orthodoxe Kerk zich definitief los van het Moskouse patriarchaat. Dat was een kerkpolitieke strijd van vijf jaar. In Oekraïne was een duidelijke meerderheid van de bevolking voor kerkelijke losmaking van Moskou en is Oekraïne een groot land dat invloed had om dat besluit van de kerkelijke leiders te beïnvloeden. Het kleine Montenegro met een verdeelde bevolking heeft het stukken moeilijker en is kwetsbaarder voor politieke, culturele en militair-ondermijnende invloeden van andere landen.

De laatste bom is nog niet gegooid en de laatste vloek die de andere kerk en kerkleiders afwijst is nog niet uitgesproken.

Oekraïense Orthodoxe Kerk is definitief los van Moskou en verenigd in eenheidsraad

De Oekraïens Orthodoxe Kerk (Moskou Patriarchaat) ressorteert niet langer onder de Russische Orthodoxe Kerk, maar heeft zich daarvan recent losgemaakt. Eeuwenlang werd deze Oekraïense Kerk gecontroleerd door het Russische Patriarchaat. Russische kerkleiders accepteren de breuk niet en hebben uit protest de banden verbroken met het overkoepelend Oecumenisch patriarchaat van Constantinopel dat in 2018 de Oekraïense onafhankelijkheid heeft erkend. Op 15 december 2018 hebben drie stromingen van Oekraïense Orthodoxe kerken zich verenigd in een eenheidsraad. Tot primaat is de kandidaat van de kerk met de meeste gelovigen, de Oekraïens Orthodoxe Kerk (Kiev Patriarchaat) gekozen: Epiphanius I, met de titel Metropoliet van Kiev.

Aanleiding voor de breuk is de verwijdering tussen Oekraïne en de Russische Federatie als gevolg van de in 2014 door het Kremlin begonnen en nog steeds voortwoekerende oorlog tussen deze twee landen. In februari 2014 bezetten de Russen de Oekraïense Krim. Volgens de Oekraïense president Petro Porosjenko gaat de onafhankelijkheid van Oekraïne hand in hand met de onafhankelijkheid van de Oekraïense Orthodoxe Kerk.

Deze ontwikkelingen en de reacties erop tonen aan dat religieuze instellingen zoals kerken een politieke machtscomponent hebben die de innerlijke werking van een geloof te boven én te buiten gaat. Tevens laat dit zien dat het binnen- en buitenlandse programma van Russificering van president Putin niet werkt omdat de ‘Russische Wereld’ krimpt, zoals Paul Goble in een commentaar op een rijtje zet. Niet in Oekraïne, Armenië of Finland, maar evenmin in Tatarstan waar evenals in andere republieken die deel uitmaken van de Russische Federatie een verlangen naar autonomie en de-Russificering bestaat (zoals Dagestan, Tsjetsjenië, Circassië, Tuva, Karelië). Dat heeft te maken met het afnemend economisch, politiek en cultureel belang van de Russische Federatie dat immens divers is. De Oekraïense kerkscheuring en binnenlandse unificatie is een krachtig teken van de afnemende Russische macht, maar zeker niet de enige actuele ontwikkeling ervan.

Vice News en The Intercept: Religieuze oorlog in Oekraïne

Er zijn christenen en christenen, en al helemaal in de zogenaamde Volksrepubliek Donetsk. Simon Ostrovsky van Vice News ontmoet protestanten die door pro-Russische milities uit hun kerken zijn gejaagd. Officieel beleid van de zogenaamde Volksrepubliek lijkt het niet te zijn en de Russisch-Orthodoxe Kerk van Moskou steunt de vervolging van andere christenen evenmin in theorie. Maar in praktijk gebeurt het met goeddunken van de wereldlijke en kerkelijke autoriteiten. Een staatsgodsdienst als ideologie dient immers een hoger doel.

Aan de andere kant is er de Oekraïens-Orthodoxe Kerk van Kiev waar de strijd tegen de tegenstander wordt ingezegend. Met dezelfde mix van politiek en religie die uiteraard het omgekeerde nastreeft. Marcin Mamon van The Intercept spreekt met de Oekraïense nationalist en bataljonsvrijwilliger Dmytro Korchynsky die pleit voor een Christelijke Taliban en trouwens pragmatischer is dan het lijkt, en overigens volstrekt niet op een lijn zit met de autoriteiten van Kiev. Korchynsky ziet wel iets in een religieuze oorlog tegen de Russen -tot op Russisch grondgebied- maar ook tegen Kiev dat gezuiverd moet worden van corruptie, chaos en de passieve toegeeflijkheid jegens Moskou. Zo speelt in de Russisch-Oekraïense oorlog religie aan beide kanten een rol als focus, model, motivatie, visitekaartje en vertaling van eigen wensen en projecties. Iets van alle tijden.

Volnovakha: wie stopt in Gods naam het terrorisme in Oekraïne?

ua

In de Russisch-Oekraïense oorlog laten religieuze instellingen zich niet onbetuigd. Ze zijn deel van de strijd geworden, zoals dat in oorlogen gaat. De Russisch-Orthodoxe kerk van Moskou en de Oekraïens-Orthodoxe kerk van Kiev kiezen partij voor de landen waarin ze gevestigd zijn. President Putin zei in juli 2014 bij een ontmoeting met Patriarch Kirill en andere vertegenwoordigers van de Russisch-Orthodoxe kerk in Moskou: ‘(..) to emphasize once again that I very much reckon on your moral, ethical and spiritual support in defending the values which we serve together’. Kerken geven spirituele steun aan de strijd en legitimeren deze.

In Rusland wordt religieuze orthodoxie samen met nationalisme en sociaal conservatisme in een ideologie gestopt die te omschrijven valt als een ethisch reveil dat zich afzet tegen specifiek westerse, maar ook universele waarden zoals mensenrechten. In Oekraïne is het beeld vager, het land koerst richting Europa, maar is daar nog lang niet aangeland. Oekraïense politiek is als een ontelbare malen overgeschilderde deur die deels afgebladderd is en allerlei kleuren doorheen schijnen. De Oekraïense kerk volgt de macht, ook in de strijd met Russisch-Orthodoxe kerk in Oekraïne (Patriarchaat Moskou) die op de hand is van de pro-Russen.

Nu is er een beschieting van het Oekraïense Volnovakha met als doel een checkpoint van het Oekraïense leger. Maar die een bus raakte en 12 burgers doodde. De video toont hoe een mijnenveld beschoten wordt met raketten. Gezien de herkomst, het patroon en de inslag is het hoogst waarschijnlijk dat de aanval werd uitgevoerd door militanten van de zogenaamde Volksrepubliek Donetsk met Grad-raketten of zwaarder. Onderzoeker Dajey Petros zet het uiteen op zijn blog. Trouwens, in de artillerie-beschietingen over en weer met ouderwets, onnauwkeurig Russisch materiaal maakt het Oekraïense leger eveneens slachtoffers onder de burgerbevolking. Deze keer waren het de Russen. Patriarch Philaret veroordeelt het incident evenals de OVSE bij monde van de Servische minister Ivica Dačič. Dit geweld moet stoppen. Terrorisme is overal ontoelaatbaar.

Foto: Schermafbeelding van verklaring over het incident in Volnovakha van Patriarch Philaret van de Oekraïens-Orthodoxe Kerk,