Ted Brownings ‘West of Zanzibar’ (1928) leert ons iets over onze eigen tijd

West of Zanzibar is een zogenaamde pre-code film van Ted Browning uit 1928. Nu is deze regisseur vooral bekend om zijn film Freaks (1932). De Hays Code werd in de Amerikaanse filmindustrie als zelfregulering in 1930 ingevoerd en de logica ervan was het voorkomen van overheidsmaatregelen. Zelfcensuur kan een smal pad richting vermeende redelijkheid zijn, maar kan ook doorslaan als het los komt te staan van de filmpraktijk die het meent te beschermen, maar feitelijk inperkt.

Wikipedia noemt de Hays Code: ‘een verzameling regels waaraan Amerikaanse films moesten voldoen op het gebied van zedelijk gedrag. Amerikaanse films mochten alleen worden uitgebracht in Amerikaanse bioscopen als er geen verwijzingen waren naar seksualiteit, homoseksualiteit, rassenvermenging,  abortus en drugs. Extreem geweld mocht niet worden uitgebeeld en misdaad moest altijd worden gestraft‘.

De steun voor zelfregulering kwam vooral van christelijke en conservatieve zijde en had naast een economisch motief om de overheid op afstand te houden ook een ideologisch motief om zedelijke en politieke uitingen uit films te bannen. Deze Amerikaanse code is in de werking vergelijkbaar met de Nederlandse filmkeuring die rond dezelfde tijd in 1928 werd ingevoerd.

Censuur is er waarschijnlijk een te groot woord voor omdat dit in vele landen grondwettelijk verboden is. Maar indirect kan een lokale overheid flankerende maatregelen door beperkingen en controles opleggen over bijvoorbeeld brandveiligheid, vermakelijkheidsbelasting en een horecavergunning die praktisch op censuur neerkomen als exploitatie van een bioscooptheater erdoor verregaand wordt bemoeilijkt.

Daniël Biltereyst heeft het effect van de filmkeuring voor België in zijn boek Verboden Beelden (2020) op een rijtje gezet. Volgens hem beoordeelde de Belgische commissie in het interbellum bijna zes op de tien films die ze bekeek als min of meer problematisch. Met veel geknipte scènes en geamputeerde films als resultaat.

Film als nieuwe verschijningsvorm moest zich invechten tussen andere kunstvormen als toneeldrama en beeldende kunst. Dat had twee redenen. Het publiek moest geleerd worden hoe een film ‘gelezen’ moest worden en daarom was het begrijpelijk dat de film aanhaakte bij wat het publiek al kende. Daarnaast gaf dat aanleunen tegen gevestigde kunstvormen prestige aan film die in de beginjaren in de hoek van kermisvermaak werd gezet. Geleidelijk werd die band losser en vond film mede door technische ontwikkelingen een eigen vorm.

Begin jaren 1930 brak de geluidsfilm wereldwijd door. Sommige traditionele filmwetenschappers als Rudolf Arnheim zagen die ontwikkeling als een gemis omdat de visuele, fotografische kwaliteiten van film daardoor naar de achtergrond verdwenen. Men zou kunnen beweren dat toen een nieuwe cinematografische esthetiek van de grond af aan moest worden opgebouwd.

Daarnaast speelde als vanouds binnen de film de strijd tussen realisten die de voorstelling van de realiteit als uitgangspunt namen en daardoor een verteltechniek ontwikkelden die zo ‘onzichtbaar’ mogelijk was en de formalisten die de constructie en esthetiek juist benadrukten. Met overigens veel tussenvormen. Het gebruik van geluid en kleur dat vanaf de jaren 1930 de standaard werd zette de formalisten voor de publieksfilm definitief op afstand. De verteltechniek van Hollywood werd dominant en verbande de formalisten naar de marge.

Still van Lon Chaney in West of Zanzibar (1928). Credits: Dr. Macro.

West of Zanzibar is een film die werd gemaakt voordat beide ontwikkelingen, te weten zelfregulering van de filmindustrie en opkomst van de geluidsfilm gingen domineren. De pre-code films kennen een politieke en zedelijke vrijheid die door de invoering van de Hays Code verdween en pas weer door opkomst van een nieuwe generatie filmmakers in de jaren 1960 heroverd werd. Ze surfden mee op de golf van maatschappelijke ontwikkelingen. Niet toevallig werd de Hays Code in 1968 afgeschaft omdat zelfregulering haaks kwam te staan op de sfeer van opstandigheid van de jaren 1960.

Nog om een andere manier is West of Zanzibar interessant en wijkt niet alleen af van de films uit het tijdperk van de Hays Code, maar ook van de hedendaagse politisering door identiteitspolitiek die zich manifesteert in stilzwijgende of indirect opgelegde zelfregulering. West of Zanzibar loopt vooruit op de zuiveringen van toen en nu, en kent voor een hedendaags publiek daarom een verfrissende spontaniteit en niet gezochte anarchie die ondanks de soms barokke esthetiek nog steeds een onvervalste kern aanboort die nauwelijks door externe factoren wordt gesmoord of afgeremd.

Still uit West of Zanzibar (1928)

De film is grotendeels gelokaliseerd in Afrika en de door fotograaf William Mortensen ontworpen papier-mâché Voodoo maskers geven indirect commentaar op de nieuwe apartheid 90 jaar later die culturele toe-eigening over grenzen heen als verbod wil instellen. (Zie het commentaar over kunstenaar Paul Bogaers en zijn ‘Afrikaanse’ objecten). Ted Browning trok zich zo weinig mogelijk aan van politieke, zedelijke en maatschappelijke grenzen en had het geluk te kunnen werken in een periode waarin de omstandigheden die relatieve vrijheid voor filmmakers mogelijk maakten.

The Lubitz Touch. Op zoek naar een nieuw woord voor ‘zelfmoord’

Apostol-Andrey-Pervozvannyj

De naam van de co-piloot van het Airbus A320 toestel van Germanwings dat afgelopen dinsdag in de Franse Alpen neerstortte is bekend: Andreas Lubitz. Volgens het onderzoek werd de gezagvoerder die de cockpit verlaten had door Lubitz buitengesloten. Aldus AFP. De Franse openbare aanklager Brice Robin bevestigt dat er gedacht wordt dat Lubitz moedwillig het vliegtuig heeft vernietigd: ‘comme une volonté de détruire cet avion’. Wat twee opties overlaat: een gemotiveerde daad of zelfmoord. Een onderbreking van 11 maanden in 2008 in zijn opleiding geeft volop voer voor speculatie. Hoewel zo’n onderbreking niet ongebruikelijk is.

Als het om zelfmoord gaat dan schiet het woord ‘zelfmoord‘ tekort. Het dekt gewoonweg niet de lading door de neveneffecten die de zelfmoord verre overtreffen. Dit gaat om meer dan ‘zelf‘. Zo’n zelfmoord is immers niet alleen zelfmoord, maar ook een moord op 144 passagiers en 5 collega’s. Er is een nieuw woord voor nodig om zo’n zelfdoding te omschrijven. Kamikaze is een begrip dat in ons historisch geheugen opgeborgen zit en zelfmoord, vliegtuig en extreme schade verbindt. Maar opoffering voor een hoger doel, in dit voorbeeld: Japan en de keizer, maakt het toch tot iets anders. Zelfmoord was immers niet het doel, maar het middel.

De woordspeling The Lubitz Touch is een afleiding van het in de Hollywood-cinema bekende begrip The Lubitsch TouchDe elegante en subtiele stijl uit vooral de jaren ’30 van de Duitse regisseur Ernst Lubitsch om via een omweg inzichtelijk te maken wat volgens de toen gangbare, restrictieve code op zedelijk gebied niet getoond kon worden. The Lubitz Touch doet het omgekeerde. Het is de subtiliteit en elegantie voorbij, eindigt in wanhoop en neemt de ander daarin ongewild mee als slachtoffer. Een grover middel is nauwelijks denkbaar.

USS_White_Plains_attack_by_Tokkotai_unit_25.10.1945_kk1a

Foto 1: Griekse icoon van de heilige Andreas.

Foto 2: Japanse Kamikaze-piloot vlak voordat het explodeert bij de USS White Plains op 25 oktober 1944.