NSA spioneert verder in Duitsland. Waarom laat het dat gebeuren?

Bild am Sonntag kwam gisteren met de onthulling dat 320 belangrijke Duitsers worden bespioneerd door de NSA. Dat kanselier Angela Merkels communicatie niet meer afgetapt wordt vanwege een belofte van president Obama, betekent niet dat haar omgeving niet wordt bespioneerd. En zij indirect ook. ‘Wir haben die Order, keinerlei Informationsverluste zuzulassen, nachdem die Kommunikation der Kanzlerin nicht mehr direkt überwacht werden draf’, citeer Bild een niet bij naam genoemde NSA-medewerker. Een nieuwe klokkenluider.

De voormalige medewerker van de Britse MI5 Annie Machon stelt dat het niet zozeer gaat om de vraag of de NSA 1, 320 of 80 miljoen Duitsers bespioneert, maar waarom de Duitse regering door het nemen van maatregelen dat niet probeert te voorkomen. De digitale bescherming van eigen onderdanen kan als plicht van goed regeringsbeleid opgevat worden. Dus inclusief technologische bescherming van politici, ambtenarij en bedrijfsleven. Mogelijk in samenwerking met de EU. Dat wordt nu nagelaten. Europa moet leren autonoom te zijn en zich geen medeplichtige te voelen van de NSA en GCHQ. De belangen lopen niet synchroon. Da’s de waarschuwing in dit bericht. Het gaat over de EU en Duitsland die voor zichzelf op moeten leren komen. 

Matt Taibbi ziet in VS journalistieke onafhankelijkheid bedreigd

Journalist Matt Taibbi stapt van Rolling Stone over naar First Look Media (FLM) waarvoor-ie een digitaal magazine gaat coördineren dat gericht is op ‘financiële en politieke corruptie’. Kortom, over de corruptie van Wall Street en de verstrengeling van politiek en bankensector. Naast The Intercept dat zich richt op politiek en veiligheid. Naar verwachting wordt dit tweede digitale magazine van FLM binnen enkele maanden gelanceerd.

Taibbi schetst een klimaat in de VS waarin kritische journalisten naar het buitenland moeten vluchten omdat ze zich in eigen land niet meer veilig voelen. Leden van de regering-Obama en politici schilderen deze journalisten af als medeplichtigen van klokkenluiders die documenten lekken. Taibbi merkt op dat het 30 jaar geleden ondenkbaar was dat er zo over journalistiek gedacht werd. Let op: dit gaat over president Reagan die tegenover de media toleranter was dan president Obama nu is. Degenen die hun nek uitsteken worden in de steek gelaten door andere media en journalisten. Toen sloten de rijen zich. Nu worden journalisten uit jaloezie of onwil aan hun lot overgelaten. Er is dus nogal wat mis met de  Amerikaanse (en ook Britse) journalistiek. Er ontstaan nieuwe initiatieven waar kritische journalistiek een plek vindt. Wellicht komen media zo tot inzicht.

screeningRoom_SweetSmellSuccess1 jpg.ashx

Foto: Sweet Smell of Success (1957): ‘NEW YORK, NEW YORK (..) James Mangold: In the opening scene, Falco buys an early edition to check Hunsecker’s column.

Assange en Ratner in Democracy Now over mensenjacht door NSA

Julian Assange geeft vanuit Londen aan Amy Goodman van Democracy Now! een toelichting op eerdere onthullingen vandaag in een Intercept-artikel van Glenn Greenwald en Ryan Gallagher. De essentiële vraag is wat de mensenjacht op Assange en WikiLeaks met de bestrijding van het terrorisme te maken heeft. Achterliggende vragen zijn wat de rol van de journalistiek is en hoe de burgerrechten in de VS en het Verenigd Koninkrijk onder druk staan. Mensenrechtenactivist Michael Ratner licht een en ander toe vanuit de studio.

NSA en GCHQ bespioneren WikiLeaks en supporters

nsa-wl

De cartoon van WikiLeaks maakt het inzichtelijk. De NSA bespioneert WikiLeaks, maar vergeet Al Qaida. Een kern van waarheid. Uit steeds meer documenten blijkt dat de NSA en de Britse GCHQ die beweren terrorisme te bestrijden, veel middelen tegen burgers en maatschappelijke organisaties inzetten. Zoals WikiLeaks en Anonymous. Dat blijkt uit het artikel ‘Snowden Documents Reveal Covert Surveillance and Pressure Tactics Aimed at WikiLeaks and Its Supporters‘ van Glenn Greenwald en Ryan Gallagher voor The Intercept.

WikiLeaks vraagt in reactie op het Intercept-artikel in een verklaring om de benoeming van een speciale aanklager om de NSA door te lichten: ‘We call on the Obama administration to appoint a Special Prosecutor to investigate the extent of the NSA’s criminal activity against the media including WikiLeaks and its extended network‘. Des te meer omdat deze operaties tegen WikiLeaks op het hoogste niveau binnen de NSA (General Counsel) werden genomen. Niet minder verontrustend is dat Amerikaanse regering Europese landen onder druk zette om mee te werken aan de spionage die zich zelfs richtte op de bezoekers van de WikiLeaks-website: ‘No less concerning are revelations that the US government deployed “elements of state power” to pressure European nations into abusing their own legal systems; and that the British spy agency GCHQ is engaged in extensive hostile monitoring of a popular publisher’s website and its readers‘.

Het artikel dat gebaseerd is op de Snowden-documenten noemt Duitsland en IJsland als landen die met Britten en Amerikanen samenwerkten. Niet Nederland. Maar het kan uit andere bronnen of nieuwe documenten de komende tijd nog als meewerkend land tevoorschijn komen. WikiLeaks kondigt aan de verantwoordelijken juridisch ter verantwoording te roepen. Want het kan niet zo zijn dat de NSA straffeloos tegen een journalistieke organisatie als WikiLeaks optreedt: ‘No entity, including the NSA, should be permitted to act against journalists with impunity. We have instructed our General Counsel Judge Baltasar Garzón to prepare the appropriate response. (..) Make no mistake: those responsible will be held to account and brought to justice.’ Deze onthullingen doen opnieuw afbreuk aan de geloofwaardigheid van president Obama en de NSA.

Foto: Cartoon van WikiLeaks.

Gevestigde media volgen de macht in taalgebruik. Over drones

Pakistan UN Drones

Taal is belangrijk. Het biedt de optie om de aard van een actie of term te verhullen. Neem een bericht in de NRC uit oktober 2013 waarin het een rapport van Amnesty International over de inzet van drones in Pakistan bespreekt. Het bericht spreekt eufemistisch over ‘onwettige drone-aanvallen‘. Deze combinatie van woorden geeft de spanning aan. Amnesty meent dat de VS oorlogsmisdaden plegen door de inzet van drones. De term ‘drone-aanvallen‘ is neutraal en zegt niet waartoe ze leiden: Mensen worden vermoord. Door het vriendelijker voor te stellen dan het is verhullen nieuwsmedia als de NRC het ware karakter van het Amerikaanse drone-programma. In hun taalgebruik kiezen ze partij door de verhullende taal van de regering-Obama te volgen.

Het gisteren gelanceerde The Intercept doet het anders en voegt bij een kritische inhoud over een artikel over het Amerikaanse drone-programma ook kritisch taalgebruik. De titel laat geen misverstanden bestaan en spreekt niet over verhullende ‘drone-aanvallen’ of ‘gericht doden’ (targeted killing) maar over moord (assassination): ‘The NSA’s Secret Role in the U.S. Assassination Program‘. In de New York Times vindt Erik Wemple het opvallend genoeg om er aandacht aan te besteden. Desgevraagd legt auteur Glenn Greenwald een direct verband tussen taalgebruik en macht: ‘What we’re trying to do is use the accurate term rather than the euphemistic term that the government wants us to use’ want: ‘most media outlets wouldn’t do it‘.

Nieuwsmedia kiezen uit compromis, voorzichtigheid of een interpretatie van de journalistieke code doorgaans de eufemistische term. Die baart nu eenmaal minder opzien. Het is echter niet zo dat de eufemistische term geen stelling neemt. Dat doet deze wel omdat omfloerst taalgebruik de inhoudelijke verschillen en de waarheid uit de weg gaat. Nieuwsmedia hebben stijlboeken met afspraken over stijlgebruik. Het AP Stylebook is in het Engelstalige taalgebied leidend. Op de FB-pagina grossiert het nu in sporttermen: ‘double axel, triple flip-triple toe loop, triple Lutz, halfpipe, moguls, aerials‘. Het NRC Stijlboek is bovenal een praktische gids waarin afspraken over spelling en stijl zijn vastgelegd. Nuttig, maar het komt niet voorbij de overwegingen van taalkunde en leesbaarheid. Laat staan tot de gevolgtrekking om een moord een moord te noemen.

Foto: Drone. Credits: Kirsty Wigglesworth/Associated Press.

The//Intercept gelanceerd. Voorlopige focus op NSA is noodzaak

int

Het is zover. Vandaag is ‘The//Intercept gelanceerd. De Onderschepper suggereert met deze titel dat de afluisteraar wordt afgeluisterd en berichten opvangt. Dit journalistieke project dat met 50 miljoen dollar gesteund wordt door eBay oprichter en multimiljardair Pierre Omidyar werd half oktober 2013 wereldkundig toen onderzoeksjournalist Glenn Greenwald zijn overstap van The Guardian naar Omidyars First Look Media aankondigde. Greenwald is een van de vertrouwelingen van Edward Snowden. De afgelopen maanden werden allerlei gelouterde journalisten binnenboord gehaald, zoals Jeremy Scahill, Laura Poitras en Peter Maass.

In de publiciteit werd steeds gesteld dat dit project van First Look Media programmatisch weliswaar de focus op zware onderzoeksjournalistiek had, maar verder de gewone rubrieken van nieuwsmedia (binnenland, sport, entertainment) zou brengen. In de verklaring van de missie wordt die verscheidenheid nu ietwat naar de lange baan geschoven. Als korte termijn doel wordt de voortzetting van publicaties aan de hand van de Snowden-documenten omschreven. Met naast de onthulling -als tegenstem- ook een commentaar van buitenstaanders op de onthulling. Het lange termijn doel is ‘het realiseren van onbevreesde, hoor en wederhoor journalistiek over een breed scala van onderwerpen’. Met redactionele onafhankelijkheid voor de journalisten.

De focus van ‘The//Intercept’ ligt voorlopig dus nog op de NSA. Een noodzaak omdat zoals Glenn Greenwald in een commentaar uitlegt kritische onderzoeksjournalisten in de VS en het Verenigd Koninkrijk onder vuur liggen en door politici (Mike Rogers, Peter King) worden geïntimideerd en als medeplichtigen (accomplices) worden aangemerkt. Deze intimidatie vanuit de politiek, de veiligheidsindustrie en de gevestigde media is de afgelopen weken toegenomen en wordt volgens Greenwald steeds beter en vaker georkestreerd.

Het project van First Look Media gaat feitelijk over de positie en het bestaansrecht van onafhankelijke journalistiek in de Angelsaksische landen. Is deze in de mainstream nog levensvatbaar buiten enkele enclaves zoals The Guardian, The Washington Post of The New York Times? De reactie van het establishment op de onthullingen aan de hand van de Snowden-documenten is na een fase van paniek, onzekerheid en aarzeling steeds zelfbewuster geworden. De NSA-affaire is daarom steeds meer een verhaal over de rol van de journalistiek geworden. ‘The//Intercept’ bundelt de meest onafhankelijke geesten en biedt ze een platform om met minimale overheidsdruk te publiceren. Dat laatste deed Snowden bijvoorbeeld besluiten niet The New York Times te benaderen dat op directieniveau hechte banden met de regering-Obama onderhoudt.

De lakmoesproef is of The//Intercept de weg naar de mainstream weet te vinden. En bij het grote publiek ‘landt’. De urgentie om nu alle aandacht aan de NSA te blijven besteden is dat journalisten als Scahill, Greenwald of Poitras geïntimideerd worden en een beroepsverbod of zelfs gevangenisstraf wacht als ze hun krachten niet bundelen en niet blijven komen met onthullingen die het illegale karakter van de NSA-operaties aantonen. Er is geen weg meer terug. Scahill en Greenwald openen met een artikel over de geheime rol van de NSA in het drone-programma. En Trevor Paglen toont met z’n foto’s de industriële schaal waarop de NSA werkt. Zie hier de toespraak van Paglen eind december 2013 op een Duits hackerscongres.

Foto: Schermafbeelding van The//Intercept, About, 10 februari 2014.

Snowden vraagt Rusland bescherming tegen Amerikaanse dreiging

Voor iedere Nederlander die opgevoed is met ten minste een half oog op de Amerikaanse samenleving met de iconische populaire cultuur van film, televisie, consumentenartikelen, levensstijl en muziek, en de democratie die het Vrij Westen symboliseert is de verloedering van de VS een teleurstelling. De vrije waarden functioneren niet meer. Geld en concentratie van macht hebben de Amerikaanse politiek om zeep geholpen. Die politiek zit op dit moment in zichzelf verstrikt. En wordt gegijzeld door belangengroepen als de bankensector of de veiligheidsindustrie. De Amerikaanse politiek is geprivatiseerd en niet meer van de burgers. President Obama en de politieke klasse zijn op hun best zwakke compromisfiguren die niet in staat zijn om dat proces van privatisering terug te draaien. Daar is een revolte voor nodig die het land schokt. En eens goed wakker schudt.

Hoe is het mogelijk dat Edward Snowden in de politiestaat Rusland om bescherming moet vragen vanwege doodsbedreigingen door vertegenwoordigers van Amerikaanse veiligheidsdiensten en de politiek? Waar is hun besef gebleven dat in een westerse democratie een verdachte recht op een eerlijk proces heeft? Snowden die tegen z’n zin in in Rusland verzeild raakte omdat Buitenlandse Zaken z’n paspoort introk. De Amerikaanse regering had het vanwege de publicitaire schade nooit zover moeten laten komen. Uit een oogpunt van crisisbeheersing had het er verstandig aan gedaan om Snowden een compromis aan te bieden. Zoals garanties over een eerlijk proces en een publiek debat over de onthullingen. Maar in plaats daarvan haalde de regering-Obama voor de zevende klokkenluider op rij de Espionage Act van 1917 uit de mottenballen. Met zicht op een levenslange gevangenisstraf voor Snowden en geen publiek debat. De schade die de VS nu leiden is een direct gevolg van de arrogantie, het eigenbelang en het gebrek aan flexibiliteit van een verstarde politieke klasse.

In het opinieartikel ‘How whistleblowers are barred from defending themselves in court‘ beschrijft David Sirota hoe hypocriet de oproep van de politiek aan Snowden is naar huis te komen om zich te verantwoorden voor de rechter. Het is demagogie omdat Snowden onder de Espionage Act zich voor de rechter niet mag uitspreken. Snowden kan zich niet verdedigen omdat z’n motieven onder de Espionage Act niet relevant worden geacht. Sirota citeert een opinieartikel in de Wall Street Journal van Jesselyn Radack: ‘And there is no whistleblower defense, meaning the public value of the material disclosed does not matter at all.’ Aldus de huidige stand van de Amerikaanse democratie. Opposanten van het establishment wordt de toegang tot het publieke debat  ontzegd. Een debat dat door gevestigde media die eigenbelang voor journalistiek laten gaan toch al is gekaapt en daarom allang niet meer open en ongekleurd is. En zo is Snowden uitgerekend in Rusland gedwongen bescherming tegen de vertegenwoordigers van het Vrije Westen te zoeken. Kunnen de VS nog dieper zinken?

mm

Foto: Matteo Bertelli, Democracy. 2009. Credits: Matteo Bertelli. 

Bestaande macht blokkeert ontstaan fundamentele kritiek: EU

change

De kritiek van ‘acht bestuurders en wetenschappers op Thierry Baudet en Bastiaan Rijpkema lokte kritiek uit. Ook van mij. Ik vond dat de acht zonder kennis van zaken over de werking van de nieuwsmedia op internet spraken. Dat detail gaf me weinig vertrouwen in hun andere inzichten. Een van de acht Peter Verhaar plaatste op m’n blog een reactie, maar antwoordde jammergenoeg niet meer op m’n riposte. Ook niet in de e-mail die ik ‘m stuurde. De kern van het  debat ging over het verwijt van de acht dat Baudet en Rijpkema zonder kennis van zaken over Europa schrijven. Ze vonden de bewering ‘dat de democratie wordt uitgehold‘ een ‘schrijnende onjuistheid‘ is. Wie heeft er gelijk in deze discussie tussen de tien min of meer deftige heren in de NRC?

De stellingnames van beide partijen in het geschil over de EU passen in een patroon dat zich in 2013 in allerlei westerse landen aftekende. Aangejaagd door de onthullingen van Edward Snowden die de verhoudingen op scherp zette en iedereen ertoe dreef om kleur te bekennen en voor of tegen de status quo te kiezen. Voor het eerst sinds de in de jaren ’60 (vdve) in gang gezette democratisering tekende zich weer op grotere schaal een tweedeling af tussen de verdedigers van de bestaande macht en de aanvallers daarvan vanaf beide flanken.

Een oud modewoord ‘establishment‘ werd weer van stal gehaald. Ofwel, ‘dat om tegen te schoppen‘. In een hoefijzermodel raken conservatieven en progressieven elkaar. Niet door het midden, maar over de flanken. In de VS waren het Julian Assange en Ron Paul die elkaar vonden. Of de rebellen tegen het establishment van de gevestigde politieke partijen. Zodat Amy Goodman van Democracy Now! en de conservatieve Glenn Beck van Fox ondanks zichzelf in hetzelfde kamp belandden. Niet dat ze nu ineens in alles gemeenschappelijk waren. Verre van dat. Maar beslissend was dat hun afwijzing van president Obama met z’n inperking van privacy en de opbouw van de controlestaat met behulp van een ondersteund conglomeraat van bedrijven en overheden groter was geworden dan hun onderlinge afkeer. In Nederland vinden SP en PVV elkaar soms op de flanken.

Is het zo simpel om de ‘acht bestuurders en wetenschappers‘ als verdedigers van de bestaande macht te zien en Baudet en Rijpkema als aanvallers? Ik denk het wel. De acht geven zich bloot als ze zeggen: ‘Wij als burgers zijn echter gebaat bij ordentelijke uitwisselingen van argumenten‘. Da’s altijd de argumentatie van de macht om de lijnen van die door de macht vastgestelde regels te volgen. Maar buitenstaanders hebben daar niks bij te winnen en zoeken a-synchrone middelen om zowel die debatregels als de vanzelfsprekendheid van de macht te vervangen. In hun gespeelde naïviteit, geniale domheid of ultieme geslepenheid doen de acht alsof ze dat niet begrijpen. Ze eisen dat er gediscussieerd wordt binnen de piketpaaltjes die zij helpen neerzetten.

King Billy geeft in een reactie ondersteundend bewijs voor het gelijk van Baudet en Rijpkema en het ongelijk van de acht bestuurders en wetenschappers: ‘Deze heren maken zich druk over de wijze waarop een debat over de toekomst van Europa wordt gevoerd? Waar is überhaupt inhoudelijk publiek debat in Nederland?‘ Dat debat wordt door de bestaande macht de nek omgedraaid. Tekenend is dat de Europese Commissie sinds 20 december 2013 de financiële steun aan het kritische en grenzen overstijgende website Presseurop staakte.

Zijn topbestuurders van de EU bang voor feiten? Presseurop is voorbeeld van een nieuwsmedium op internet dat de acht heren van bestuur en wetenschap afdoen als de illusie van een debat zonder draagvlak. Maar de echte werkelijkheid is precies andersom. De EU gaat voor de illusie van publieke steun door het publiek debat te blokkeren. Lees hier de hartekreet van José Ignacio Torreblanca over een Europees establishment dat bang is voor de publieke opinie zoals dat ook verwoord wordt door Baudet en Rijpkema: ‘Een unie van regels is goed, maar wat we echt nodig hebben, is een unie waar politiek wordt bedreven. Wie is bang voor politiek?

Foto: Schermafbeelding van petitie ‘To @VivianeRedingEU: Save @Presseurop!‘ tegen het stopzetten van de steun aan Presseurop, 26 december 2013. Tekenen kan hier.  

Open brief van Carl Bernstein aan Alan Rusbridger: over journalistiek

watergate2

In een open brief ondersteunt Watergate journalist Carl Bernstein hoofdredacteur Alan Rusbridger van The Guardian. Deze moet vandaag voor een parlementscommissie verschijnen in verband met de onthullingen van Edward Snowden in z’n krant. Indirect richt Bernstein zich tot z’n voormalige collega bij de Washington Post Bob Woodward die tegenwoordig inperking van de persvrijheid goedpraat maar in z’n boeken met staatsgeheimen die de regering goed uitkomen uit de school mag klappen. En daar schatrijk van is geworden.

Bernstein ziet geen reden tot zorgen over de media en acht enige aanscherping van het functioneren niet nodig. Integendeel, hij beoordeelt de opstelling van de pers in de VS en het Verenigd Koninkrijk sinds 1945 inzake de nationale veiligheid als vele malen verantwoordelijker dan die van opeenvolgende regeringen, premiers en presidenten. Want door over-classificatie van ‘geheimen’, onoprechtheid, en ronduit liegen hebben juist zij een publiek debat zoals dat een open samenleving past geblokkeerd. Vooral de laatste jaren. 

Het besef dat het op dit moment ontbreekt aan het juiste toezicht op het functioneren van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten ziet Carl Bernstein als de verdienste van de onthullingen van Edward Snowden. Dat werd voor het eerst zwart op wit aangetoond. Vooral in de VS ontbreekt dat toezicht van de wetgevende en rechterlijke macht. Inlichtingendiensten proberen onder het juiste toezicht uit te komen en dat te vermijden.

‘Dat is het onderwerp van de rechtmatige en noodzakelijke maatschappelijke discussie die nu plaatsvindt in de VS, het Verenigd Koninkrijk en elders’, zo meent Bernstein. Toegevoegd kan worden dat in Nederland de commissie-Dessens adviseert de bevoegdheden voor de nationale inlichtingendiensten te verruimen. Dat dient gecompenseerd te worden door een getrapte aanscherping van het toezicht waarop de minister van Binnenlandse Zaken persoonlijk toeziet. Van zo’n constructie kan men zich afvragen of die in de praktijk nageleefd kan -en zal- worden. Een maatschappelijke debat is nodig om voor elkaar te krijgen dat vertegenwoordigers van de burgerrechten een positie in het toezicht krijgen die nu nog volledig ontbreekt.

Bernstein beseft dat er altijd spanning bestaat tussen nationale veiligheid en openbaarheid. Zeker wat de rol van de pers betreft. Terrorisme moet bestreden worden, maar daartoe moeten overheden bij de les gehouden worden dat ze uitsluitend ‘echte vijanden‘ bestrijden. En onder het mom van de bestrijding van het terrorisme geen misbruik maken van de technische bevoegdheden die ze hebben gekregen voor de bestrijding van het terrorisme om rechten en privacy van gezagsgetrouwe burgers in te perken. Voor het functioneren van de democratie ‘is het essentieel dat geen voorafgaande gouvernementele beperkingen of intimidatie op een werkelijk vrije pers worden opgelegd’ zo zegt Bernstein. Anders gaat het licht uit en dreigen despotisme, demagogie en zelfs criminalisering van onze gekozen leiders en overheden: ‘(..) in such darkness, we encourage the risk of our democracies falling prey to despotism and demagoguery and even criminality by our elected leaders and government officials.’ Een brief die leert wat democratie en journalistiek inhouden.

Nixon_E2679c-09A

Foto 1: ‘Woodward and Bernstein watching Nixon address the nation on television, April 30, 1973.’ Credits: © Mark Godfrey.

Foto 2: President Nixon houdt op 29 april 1974 een televisietoespraak in antwoord op zijn dagvaarding.

Canadese regering liet NSA tijdens G20 spioneren. Tegen de wet

Hun opvatting van openbaarheid is zwijgen. Da’s de beroepsdeformatie van inlichtingendiensten. Nu weer in Canada met de nationale inlichtingendienst CSEC. In het parlement weigert de regering Harper te bevestigen dat het de Amerikaanse NSA ruim baan gaf om tijdens de G20-top van 2010 in Toronto buitenlandse leiders te bespioneren. Evenmin maakt de regering duidelijk wie in de regering verantwoordelijk was voor het besluit om dit de Amerikanen toe te staan. Directeur van CSEC John Forster verklaarde in het parlement dat het zijn dienst niet is toegestaan Canadezen waar dan ook ter wereld of wie dan ook -inclusief bezoekers- op Canadese bodem te bespioneren. Komende onthullingen van Snowden zullen uitwijzen of Forsters claim klopt. Buren besteden spionage aan elkaar uit om formeel binnen de wet te blijven. De geest van de wet schenden ze. Terwijl ze zwijgen in onschuld. Zo denken ze. Ze kunnen niet anders. Die zelfgerichtheid is hun tragiek.