Gedachte bij de foto [Hochzeit des Prinzen Louis Ferdinand von Preußen mit Kira von Russland am 4. Mai 1938: Hochzeitsdiner (in der Mitte Kronprinzessin Juliane der Niederlande)]

Hochzeit des Prinzen Louis Ferdinand von Preußen mit Kira von Russland am 4. Mai 1938: Hochzeitsdiner (in der Mitte Kronprinzessin Juliane der Niederlande). Collectie: Staatliche Museen zu Berlin.

Op 4 mei 1938 trouwt prins Louis Ferdinand van Pruisen met prinses of groothertogin Kira Kirillovna van Rusland. Na een Russisch-orthodoxe plechtigheid in Potsdam op 2 mei (Schloss Cecilienhof) vindt in Doorn de protestante, Lutherse plechtigheid plaats. Met daarna een diner. Louis Ferdinand was de tweede zoon van de oudste zoon van de voormalige Duitse keizer Wilhelm II die sinds 1918 noodgedwongen in ballingschap in Doorn woonde.

In de collectie van de Staatliche Museen zu Berlin bevindt zich een bruiloftsreportage van de Duitse fotografe Brigitte von Klitzing (1914 – 2008). Op bovenstaande foto is de toenmalige Nederlandse kroonprinses Juliana op het bruiloftsdiner te zien. Ze werd in 1948 de Nederlandse koningin toen ze haar moeder Wilhelmina opvolgde.

Waarom Brigitte von Klitzing de opdracht kreeg om de bruiloft van de kleinzoon van de voormalige keizer te fotograferen is gissen. Ze werkte in de Berlijnse fotostudio Sandau die gespecialiseerd was in mode- portret en dansfotografie en tot 1938 door Suse Byk werd geleid. Voorganger Ernst Sandau fotografeerde veel adel en koninklijke hoofden. Het waren ongetwijfeld de glamour en de reputatie van Sandau die op Von Klitzing afstraalden.

De reportage heeft iets triest en melancholisch. Het legt de verloren macht van dynastieën vast die zich vastklampen aan decorum en uiterlijkheden. De trouwpartij van een Duitse prins en een Russische prinses toont als de uitstalkast van een voorbije tijd. Dat is des te pijnlijker en de val wordt er nog dieper op omdat de Europese vorstenhuizen die na de Eerste Wereldoorlog hun macht hadden verloren zich sterk identificeerden met het fascisme. Dat werd opgevat als de tegenmacht van het communisme en een mogelijkheid om de verloren macht terug te winnen. Vergeefs uiteraard. Er waren weinig Europese troonpretendenten die zich actief verzetten tegen het fascisme.

Vanuit hedendaags perspectief toont de uitstalkast van een besmette en opportunistische monarchistische biotoop als een pijnlijke poppenkast. In 1938, tijdens de hoogtijdagen van het Duitse fascisme.

Gedachte bij de foto [The lighthouse, Neufahrwasser, West Prussia, Germany (i.e., Gdańsk, Poland)], 1890-1900

[The lighthouse, Neufahrwasser, West Prussia, Germany (i.e., Gdańsk, Poland)], 1890-1900. Collectie: Library of Congress.

Na 1890 zwermden Amerikaanse uitgevers uit over Europa. Ze maakten foto’s voor een thuispubliek, maar ook voor de Europeanen. Vuurtorens aan wilde en minder wilde kusten waren een gewild onderwerp. Bovenstaande foto is om drie redenen bijzonder.

Het gaat om een vuurtoren in Neufahrwasser in West-Pruisen. Dat was een deel van het toenmalig Duitse Danzig dat nu Gdańsk heet. Polen dus. Danzig was sinds het Verdrag van Versailles (1919) formeel een vrije stad.

Aan de horizon is een vloot schepen te zien. Het kan geen sterke Duitse oorlogsvloot zijn die passeert omdat het Duitse keizerrijk in dat laatste decennium van de 19de eeuw geen vloot van betekenis had. Maar is het de B-vloot? Pas in 1900 werd door de Rijksdag de vlootwet van Tirpitz aangenomen en vanaf dat jaar begon de snelle opbouw van de Hochseeflotte. Die Duitse vlootbouw bracht de confrontatie met de Britten en de Eerste Wereldoorlog dichterbij. Oorlogsschepen zijn prima symbolen voor gelovigen in het nationalisme.

De mensen op de pier zijn uitgelopen. Het is opvallend druk. Wat doen ze? Wachten ze net als in Fellini’s film E la nave va (1983) op een oceaanstomer die passeert? Dat valt niet te zeggen. Het is een momentopname. We missen de verhaallijn. Velen kijken in de richting van de zee en verwachten iets. Maar wat? Het zullen toch de schepen aan de horizon zijn. Ze passeren in de verte of zetten koers richting Danzig. Dat laatste rechtvaardigt een grote massa. Het verhaal is niet af. We weten het niet.

Parijse Commune. Gedachten bij de foto ‘Jeune homme assis sur les ruines d’un immeuble’ (1871)

Deze afbeelding toont verwoesting en eenzaamheid. Een jongen zit tussen de puinhopen van een gebouw. Het kan Stalingrad, 1942, Berlijn, 1945 of Aleppo, 2016 zijn. Maar het is Parijs, 1871.

Hoewel de datering van het museum die de collectie beheert die datum in twijfel trekt als het zegt dat het na 1871 is. Waarom is onduidelijk. Wellicht wordt bedoeld dat het na mei 1871 was toen de opstand van de Parijse Commune werd neergeslagen. Een teken dat het later is zijn de steigers op de achtergrond van de wederopbouw. Maar hoeveel later?

Het is een foto van Auguste Bruno Braquehais (1823 -1875) van wie het Parijse historische Musée Carnavalet foto’s uit 1871 in de collectie heeft. De letterlijke vertaling van de titel is ‘jonge man zittend op de ruïnes van een gebouw’, maar in het Nederlands zit men eerder tussen de puinhopen. Dat verschil in vertaling geeft een nuance in de kijk op de eigen rol in de wereld: op of tussen de ravage.

Het was in 1871 een verwarrende politieke situatie. In dat jaar werd delen in het noorden en oosten van Frankrijk nog door de Pruisen bezet gehouden. Frankrijk had de oorlog verloren. Dat deden de bezetters mede om hun eis voor een miljardenbetaling door Frankrijk kracht bij te zetten. Maar de bezetters lieten degenen die ze overheersten de ruimte om anderen te omsingelen.

Uiteindelijk speelden de Duitsers en Franse regering die tijdelijk in Versailles zetelde onder een hoedje tegen de opstandelingen. Krijgsgevangen Franse militairen werden door de Duitsers vrijgelaten om tegen de communards (ook Federalisten of Nationale Garde) te vechten. Dat doet denken aan het vrijgeleide die de Duitsers tijdens de Eerste Wereldoorlog aan Lenin gaven om de Russische revolutie op poten te zetten.

Maar hier was waarschijnlijk het omgekeerde het geval. Het Duitse keizerrijk en de Derde Franse Republiek vreesden voor revolutie. De communards verzetten zich tegen de bezetting van Parijs door de Duitsers. De Duitse politieke leiding zal beredeneerd hebben dat er beter zaken viel te doen over vergoeding en gebiedsafstand (Elzas en Lotharingen) met een verzwakt bewind dan met opstandelingen tegen dat bewind.

Met hulp van de bezettende Duitsers kon de Franse regering van Versailles in mei 1871 met een militaire overmacht Parijs innemen. De opstandelingen boden moedig tegenstand, maar hun bataljons hadden onvoldoende wapens en training. De vernietiging aan mensenlevens en materiële schade was groot. Communards zetten gebouwen in de fik om de opmars van de troepen van Versailles die in het oostelijke Belleville eindigde te vertragen. Maar dat mocht niet baten. Tijdens de gevechten die het karakter van een strafexpeditie kreeg werden vele gebouwen in puin geschoten.

Geeft de fotograaf commentaar met deze foto? Binnen de vrijheid die hij heeft. Is het meer dan een verslag van een gestreden strijd en in puin geschoten of afgebrande gebouwen? Het is mogelijk dat de jongen toevallig tussen de puinhopen zat toen de fotograaf langskwam, maar waarschijnlijk is dat het geënsceneerd is. Maar als het later in 1871 of zelfs na dat jaar is, waarom keert de fotograaf dan terug naar de uitwerking van een traumatische opstand? Pas in 1880 kwam er met amnestie min of meer een afsluiting van deze bloedige episode die tienduizenden communards het leven kostte.

Bij de foto ‘Matinée d’automne (Gd-Duché de Bade)’ van Paul Naudot (1896)

Een herfstochtend in 1896 in het Groothertogdom Baden. Dat nog tot 1918 zou bestaan. Het was een van de meest democratische staten binnen het Duitse Keizerrijk, zo zegt Wikipedia. Want ‘het algemene, gelijke en directe kiesrecht voor mannen’ werd in 1904 ingevoerd. Dat is mooi meegenomen voor de man die zo te zien met runderen en zijn dochtertje op stap is. Richting stemrecht. Waar hij heengaat is niet uit deze foto af te leiden. De nevel stijgt op van het land. Op de afbeelding is een jachtpartij te zien. Een dood moment in de actie. Jagers zijn op weg. Dat geeft de Franse fotograaf Paul Naudot de gelegenheid om af te drukken. In het midden van de visuele sandwich loopt een groep jagers. Weg van ons. Een jager kijkt achterom. Hij volgt nog even de opstelling waar hij net langsgelopen is. Zo’n terugblik van jager of fotograaf zegt niet dat ‘het vroeger beter’ was. Het ontkent het evenmin. Het blijft in het midden. Onbestemdheid zet aan tot mijmeren. Het beeld stelt zich niet overduidelijk voor als raadsel, maar roept wel vragen op. Die de beweging in de foto aanzetten.

Foto: Paul Naudot, ‘Matinée d’automne (Gd-Duché de Bade)’, 1896. Photogravure.