George Knight

Debat tussen links en rechts

Over pluriformiteit, vrijheid van godsdienst en secularisme

with 12 comments

new-working-environments-diversity

Hangen pluriformiteit, vrijheid van godsdienst en secularisme samen? En hoe dan? Het onderwerp is hier vaak besproken, maar het blijkt een onderwerp te zijn dat misverstanden oproept. De bemiddelaar die op hetzelfde aambeeld blijft slaan kan als rigide worden bestempeld. Eerder vanwege de herhaling, dan de inhoud.

Het idee om te pleiten voor secularisme is dat het de individuele vrijheid vergroot. Voor meer religies biedt het meer mogelijkheden dan religie zelf doet. Deze pluriformiteit gaat ten koste van iets. Namelijk van homogene religies zoals deze als vanouds bestaan. Bijvoorbeeld als staatsgodsdienst. Daarom doen orthodoxe gelovigen graag geloven dat secularisme religie om zeep wil helpen. Dat beweren ze om hun machtspositie die een voorkeurspositie met zich meebrengt te beschermen. Secularisme streeft de scheiding van kerk en staat na.

Secularisme is per definitie kleurloos. Niet atheïstisch of anti-religieus. In de tijdelijke overgangssituatie wil secularisme de voorrechten van machtsblokken afbreken en herverdelen over nieuwe toetreders. Het komt in het geweer tegen voorrechten van religie, maar niet tegen een bepaalde godsdienst als een van de vele keuzes. Dat bepaalt binnen eigen grenzen de eigen inhoud. Daarmee is het secularisme een opvatting om individueel denkende burgers optimale keuzevrijheid te geven in het kiezen van een levensovertuiging of religie naar smaak. Zonder enige dwang van bovenaf. Of helemaal niets te kiezen. Want da’s ook een keuze.

Hoe hangen pluriformiteit, vrijheid van godsdienst en secularisme uiteindelijk samen? Pluriformiteit (ook wel genoemd diversiteit of veelvormigheid) gaat over de heterogeniteit van het aanbod. Het maakt het speelveld breed. De vrijheid van godsdienst maakt het speelveld gelijk. Met een Engelse term: ‘level playing field‘. Maar dit leidt niet automatisch tot een uitgangspositie waarin iedereen vrij kan kiezen. Sociale groepsdwang of resten orthodoxe religie zitten dat nog vaak in de weg. Secularisme gaat over de spelregels op het speelveld.

Is er dan geen nadeel aan het secularisme? Jawel, maar ziet er anders uit dan doorgaans vanuit religieuze hoek in demoniserende zin voorgesteld wordt. Vaak met de als negatief bedoelde woordspeling ‘agressief secularisme‘. Secularisme biedt weliswaar religieuze minderheden optimale bescherming, maar kan groepen met individuen die middenin een kwetsbare emancipatie zitten verzwakken. En als de groep blijft hangen, dan blijven individuen ook hangen. En komen nooit bij de fase aan om vrij te kiezen. Daarom past secularisten terughoudenheid waar sprake is van een overgangssituatie met gelovigen die de stap van de individualisering nog moeten zetten. Overigens sluiten groep en individu elkaar niet uit. Ze zullen altijd naast elkaar bestaan.

Foto: Mastering diversity.

Advertenties

12 Reacties

Subscribe to comments with RSS.

  1. Onder agressief secularisme versta ik die vormen die dusdanig doorpakken dat de staat zich als een ‘jaloerse god’ gaat gedragen (zoals ooit verwoord door Thijs Wöltgens) en dit juist ten koste gaat van pluriformiteit. Die neiging is duidelijk te zien in de meest seculiere landen die we kennen (t.w. Frankrijk, Turkije en Egypte) maar ook bij onze eigen VVD die graag wil vastleggen dat wij een ‘joods-christelijke’ cultuur hebben.

    Joke Mizée

    5 februari 2013 at 17:48

  2. Op papier pretenderen we een seculiere staat te zijn. Desondanks is de verwevenheid nog bijzonder groot.
    “Agressief” lijkt me nooit verdedigbaar. Of het nu secularisme betreft of het tegenovergestelde.

    Aad Verbaast

    5 februari 2013 at 18:19

  3. @Joke
    Ik begrijp de voorbeelden die je aanhaalt, maar voor de praktijk denk ik bij Frankrijk toch eerder aan een conservatief-katholieke staat, en bij Turkije en Egypte aan staten waar de fundamentalistische islam tot de kern van de macht doordringt. Of zelfs de macht uitmaakt.

    Dat Turkse model dat onze huidige minister van Buitenlandse Zaken in een vorig bestaan jarenlang als lichtend voorbeeld schetste voor islamstaten die willen democratiseren heeft de afgelopen jaren aan glans verloren. Die twijfel wordt breed gedeeld. Mede door de persbreidel. In theorie is Turkije wellicht seculier, maar in werkelijkheid niet.

    Er zijn zeker agressieve secularisten, maar ze moeten niet als de hoofdstroom gezien worden. Zoals we de radicale islamisten evenmin als de hoofdstroom van de islam moeten zien. Da’s niet representatief.

    Probleem is om de missie van het secularisme goed uit te leggen. En goed toe te passen. Bij dat eerste zitten dus zowel de religies die een belang te verdedigen hebben als de seculiere hardliners in de weg. Er ontstaat zo een verwarrend beeld.

    De toepassing is nog lastiger. Religies die het door ontkerkelijking en interne schandalen toch al moeilijk hebben voelen zich sneller dan vroeger tekortgedaan. De anderen moeten beseffen dat in Nederland religieuze organisaties om die reden hypersensitief kunnen reageren. Ik zou dan zeggen, geef ze maar even de ruimte, laat ze tot rust komen en laat ze voor nu tijdelijk wat privileges houden. Als de tendens richting gelijkwaardigheid van alle religies en levensovertuigingen maar de goede kant op gaat. Ooit komen we er wel aan. In de tussentijd kan dan het basisidee van het secularisme uitgelegd worden.

    Het terugdringen van alle religieuze of andersoortige uitingen tot achter de voordeur is te veel van het goede. Gelovigen of mensen met een levensovertuiging moeten dat in de samenleving in hun dagelijks leven kunnen uiten. In kleding of gewoonten. Ik zie de grens bij openbare instellingen zoals de politie of de rechtspraak die neutraliteit moeten uitstralen. Daar hoort geen niet-neutrale symboliek bij. Maar een busschauffeur, ambtenaar, docent of verpleegster moet uiting kunnen geven aan een religie of levensovertuiging. Zonder trouwens anderen te willen weigeren. Zoals de weigerambtenaar. Dat gaat voor mij over de grens. Omdat het aan de ander raakt.

    Kortom , ik pleit voor secularisme met compassie. Maar wel als grondidee voor de inrichting van onze samenleving. Zonder nog enige politieke verbinding tussen kerk en staat. Maar met optimale vrijheid voor individuen. Waarbij de overheid hun keuzevrijheid actief bewaakt en garandeert. En optreedt als gelovigen of andersdenkenden zonder te mogen kiezen ‘gevangen’ worden gehouden in een godsdienst, sekte of andersoortige kooi. Dat wordt dus werk aan de winkel voor de overheid. Het moet voor het eerst in de geschiedenis de vrijheid van godsdienst actief gaan bewaken.

    @Aad
    Klopt. De verwevenheid tussen kerk en staat is nog steeds groot. Drie woorden symboliseren dat als geen ander: Piet Hein Donner. De vice-president van de Raad van State.

    George Knight

    5 februari 2013 at 18:50

  4. @George: De vraag of individuen die voor de overheid werken neutraliteit moeten uitstralen of niet, heeft niets met secularisme te maken. Wat mij betreft moeten niet de ambtenaren neutraal zijn in hun uiterlijk, maar de overheid in haar beslissingen. Als de overheid alleen neutrale mensen in dienst zou nemen, wat blijft er dan over van die veelgeroemde pluriformiteit? Het is dan ook makkelijker voor een private dan voor een publieke instantie om dergelijke kledingcodes in te voeren.

    Dan wat betreft het (echte) secularisme (cq het verbod op verstrengeling van de overheid met religieuze instanties & belangen): vergeet niet dat tot voor kort confessionele partijen verboden waren in Turkije en Egypte. De huidige opleving van islamitische partijen is daar de terugslag van, als een boemerang-effect. Dat etnische en religieuze minderheden het in Turkije altijd moeilijk hebben gehad is echt het gevolg van de grondwet zoals die onder Kemal Ataturk is ingevoerd. Ultraseculieren willen niet al die verschillende deelbelangen behartigd zien worden maar gaan bij voorkeur uit van een nationalistische Leidkultur: de virtuele doorsnee-burger. In Turkije is die toevallig Turks en moslim (en dus niet Koerdisch en/of Alevitisch). Kun je je echt niet voorstellen dat er zoiets bestaat als fundamentalistisch secularisme, wat zich als een staats-religie gaat gedragen?

    Joke Mizée

    5 februari 2013 at 22:51

  5. @Joke
    Secularisme gaat over de relatie tussen staat en samenleving en tussen religie en staat. Daaronder valt ook de rol van het geloof binnen de overheid. Ik stelde dat een beperkte groep ambtenaren die het sterkst de staat symboliseert, zoals politie en rechtspraak zich neutraal moet opstellen. Voor de anderen bepleitte ik juist een niet-neutrale, individuele vrijheid. Uiteraard is de basisvoorwaarde van het secularisme dat de staat neutraal is in haar beslissingen jegens religies en levensovertuigingen.

    Ik kan me het Kemalisme zeker voorstellen. Dat heeft onaangename, uitsluitende trekjes jegens andersdenkenden. Ik zie daar geen secularisme in, maar anti-religie. Daarmee is echter niet gezegd dat de partij aan de macht die het tegendeel van het Kemalisme is streeft naar secularisme. Dat zie ik evenmin. Kortom, op de secularisme-index scoren die twee Turkije’s tweemaal onvoldoende. Zodat de een noch de ander ophemeling verdient.

    George Knight

    5 februari 2013 at 23:05

  6. “Ik zie daar geen secularisme in, maar anti-religie.”
    Jawel, maar Ataturk droeg dus alle godsdienstzaken over aan de Diyanet, een religieuze instelling. Want ja, je moet toch wat. Later is die alsnog onder overheidscontrole geplaatst, maar het is en blijft een monoliet – en dat is het werkelijke probleem. Er bestaat trouwens een model over de verhouding tussen staat en civil society, waarin een overheid actief of passief, insluitend of uitsluitend kan zijn: http://www.politics.be/duiding/640/. Maar hoe bewaakt de overheid dan het beste de diversiteit, als ze geen scheidsrechter wil spelen? Jij bent bv. voorstander van een gelijk speelveld, maar mordicus tegen enige compenserende bemoeienis.

    Joke Mizée

    6 februari 2013 at 00:12

  7. @George
    Ik moet helaas het even af laten weten om op je uitnodiging in te gaan hier verder te discussieren. Ik hoop dat ik snel weer in staat ben om mijn gedachten goed geordend overbrengen en idem dito kan reageren. Dat is nu nog niet het geval. Ik heb wel heldere momenten, maar ik moet me teveel uitputten om adequaat te blijven communiceren.
    Het enige wat ik nu helder kwijt kan, is dat de mogelijkheden van de overheid voor een effectief diversiteitsbeleid beperkt of zelfs belemmerd worden door een verkeerd gebakken democratie.
    Voor een structurele aanpak is een liberale democratie een beslissende voorwaarde.
    Deze dient gebaseerd te zijn op een nieuwe grondwet.
    Waarin de wijze waarop het parlement gekozen wordt en de bevolking intensief daarbij betrokken wordt, duurzaam is vastgelegd.
    In het proces naar een hervorming van het huidige parlementaire stelsel dienen de huidige partijen m.i. opgeheven te worden, omdat ze niet gebaseerd zijn op die vrijheden waar de bevolking directe toegang mee krijgt tot de besluitvorming en het toezicht op de uitvoering enz.
    Alles staat en valt bij een daadwerkelijke betrokkenheid van de bevolking, wier vrijheden in die grondwet beschermd worden.
    Als we niet kiezen voor een dergelijke democratie, dan blijft het sukkelen met partijen die elk een andere democratie voorstaan, vermolmd zijn qua basis, kader en ideologie en in feite van hun voorgestane democratie slechts een vleugje kunnen realiseren.

    Tot betere tijden, groet,
    Marius

    artafterallart

    6 februari 2013 at 08:40

  8. @Joke
    Maar hoe bewaakt de overheid dan het beste de diversiteit, als ze geen scheidsrechter wil spelen?
    Mag spelen. Goede vraag. Door de wet nauwgezet na te volgen?

    @artafterallaer/ Marius
    Beterschap gewenst. Tot betere tijden. Ik zie geen verschillen in opvatting. We zijn het in grote lijnen eens, denk ik.

    George Knight

    6 februari 2013 at 08:59

  9. OK, weer een helder moment, hoop ik. Ik vroeg me af:

    Als de liberale democratie een beslissende voorwaarde is om seculariteit in het publieke domein te realiseren, zijn we dan al ver genoeg in die richting opgeschoten?

    We zijn immers al meer dan vijftig jaar bezig met de secularisering van de maatschappij en toch zie je dat nog altijd iedere partij gehecht is aan een levensbeschouwelijke grondslag voor het vestigen van hun democratie. Zowel op de mens zelf als op de maatschappij of de wereld projecteert men zijn volmaakte beelden van een ideale samenleving, waarin de een de gelijkheid van allen weerspiegeld wil zien, de ander de vrijheid van het individu, de derde de zorgzaamheid voor de zwakkeren enz.

    Het lijkt wel alsof we veel langer de tijd nodig hebben voor de discussie over de constitutionele beginselen van de democratische rechtstaat, dan we na WO II dachten. Het is zelfs de vraag of elkaar vinden in een staatsopvatting, waarin de ‘lege plaats van de macht’ geheel vrij zou moeten zijn van levensbeschouwelijke beginselen (zoals de liberale rechtsfilosoof John Rawls m. i. terecht van mening is).

    Waarbij we ook nog eens moeten vaststellen dat de kern van onze grondwet christelijke levensbeschouwingen bevordert en andere ontmoedigt. En er zelfs een onmiskenbare tendens is christendom en humanisme als grondslag voor onze westerse beschaving openlijk te erkennen.
    Kijken we naar het effect van secularisering en ontmythologisering op de bevolking dan zien we dat er wel sprake is van ontkerkelijking, maar niet van een afkeer van een leidende religie, mythen, mystiek, magie enz. Integendeel de meeste mensen zijn meer vatbaar voor mooie verhalen dan ooit en hebben niet veel met de naakte feiten.

    Als seculariteit nog steeds onvoldoende vruchtbare voedingsbodem heeft en politieke neutraliteit nog lang niet breed wordt nagestreefd, staan we dan niet tegen dovemansoren te praten? Of moeten we concluderen dat we voor een duurzame seculariteit een radicale omwenteling nodig hebben van de behoeften en verlangens van alle burgers. Waarbij we alle media nodig hebben om die mentaliteitsverandering te doen slagen.

    En! We zullen die boodschap aansprekend moeten maken, magie moeten geven, in een verhaal moeten verpakken dat de-mensen-raakt, in beweging brengt en met elkaar verbindt. Werk aan de winkel voor vele kunstenaars, dunkt me. Met inzet van alle media voor een muzische vorming, waarin ervaren wordt hoe het breken met oude gedachten en gevoelens een vrijheid kan geven die boven ieder groot verhaal uitstijgt.

    Dus! We zullen opnieuw het geloof moeten uitvinden, dat mensen ertoe brengt zich achter het idee van een neutrale overheid te scharen, die van hen als burgers verwacht hun projecties op mens en wereld uitsluitend te richten op de binnenwanden van hun verenigingen. Zodra ze het publieke terrein betreden, dienen ze zich te gedragen als verzadigde dieren.

    Zodat ze nog slechts behoefte hebben aan de rust van een lege staat, waarin de paradox werkzaam is van de volmaakt integere mens in een volmaakt conflictloze wereld.

    Amen 🙂

    artafterallart

    6 februari 2013 at 15:44

  10. @Artafterallart
    Ik ben het met je eens dat in de voorlichting over wat secularisme is de overheid kansen laat liggen. Zo betwijfel ik of er publicatiemateriaal is die dat aan alle burgers probeert uit te leggen. Verklaarbaar omdat de tot voor kort machtige christelijke partijen eerder een fout beeld van het secularisme gaven dan daar objectief over te willen praten. Ze beschermen de voorkeurposities van de aan hen gelieerde religieuze instellingen. De ‘projectminister’ Rouvoet spande de kroon, zoals uit de kamervragen van Boris van der Ham uit 2009 blijkt.
    http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/kamerstukken/2009/07/10/antwoorden-op-kamervragen-van-het-kamerlid-van-der-ham-over-uitspraken-over-extreme-vormen-van-secularisme.html

    Je pleidooi om kunstenaars bij de promotie te betrekken spreekt me aan. Want het zijn nu de maatschappelijke instellingen zoals het Humanistisch Verbond die kansen laten liggen. Ze zouden naast hun belangenbehartiging veel beter de basisbegrippen van het secularisme uit kunnen leggen. Dat laten ze na. Hopelijk verandert dat met Van der Ham als nieuwe voorzitter. Zijn stelling: ‘Religie hoeft niet achter de voordeur, maar religie hoeft ook geen voorkeursbehandeling’ biedt goede handvaten voor een aanpak zonder agressie en verbolgenheid, maar met ‘educatie’ en zelfvertrouwen. Ik bekeek onderstaand programma nu pas, maar het komt overeen met wat hier in de hoofdtekst wordt beoogd. Zonder de nadruk op het individualisme.
    http://www.uitzendinggemist.nl/afleveringen/1323526 (na 3’30”).

    Maar ondanks de voet op de rem van de christelijke partijen zie ik toch ook positieve ontwikkelingen. Langzaamaan verwateren in de samenleving het aandeel en de invloed van de religies, met name de christelijke religieuze instellingen. En met hun afnemende maatschappelijk belang neemt ook hun politieke belang af. Zodat ze terug kunnen vallen op zichzelf. Want hun vrijheid behoort identiek te zijn aan de vrijheid van welke maatschappelijke stroming dan ook. Niet groter en niet kleiner.

    Politieke partijen kunnen naast elkaar twee dingen doen. Zich inzetten voor een religieus, levensbeschouwelijk of nihilistisch standpunt dat ze als kern van hun gedachten zien, en opkomen voor het ‘systeem’ secularisme. In het secularisme kunnen al die standpunten naast elkaar bestaan. Dat bindt de partijen. Vergelijkbaar met andere christelijke landen neemt zelfs het CDA daarover een gematigd standpunt in. Hoewel sommige vertegenwoordigers daar weer een uitzondering op zijn. Praktisch is het zo dat nieuwkomers daarbij meer te winnen hebben dan degenen die oude belangen verdedigen. Omdat de politiek veel in beweging is en de politiek vergeleken met 50 jaar geleden meer in de samenleving is komen te staan, is daarom de politieke steun voor het secularisme gegroeid. Maar er is nog achterstallig onderhoud, zoals stroomlijning van de wetgeving. Het is onvermijdelijk dat dat aangepast wordt.

    George Knight

    7 februari 2013 at 10:38

  11. @George
    Die christelijke voormannen hebben het succes van hun eigen religie niet eens door. Immers met het verhaal van het leven van JC hebben ze (in ieder geval in de ogen van de joodse rabbijnen) de wegbereider uit alle ellende op aarde neergezet en daarmee de idee gewekt dat de profetie en die missie volbracht zijn. Door zijn komst, zijn overwinning op het kwaad en zijn boodschap dat het bovenal om de liefde gaat (in de zin van compassie en je verbonden weten met elkaar) is het geloof in een mystiek Opperwezen ontheiligd, blijkt God als mensenzoon fysiek ons evenbeeld te zijn, is de mens daardoor aanspreekbaar geworden op zijn verantwoordelijkheid een betere wereld te maken en is er geen spektakel meer nodig (geen komst meer van een Messias af te wachten en daartoe de synagoge enz. in stand te houden). Eigenlijk leven we volgens dat evangelie al in de postseculiere tijd. De projecties van wat de mensen tekortkomen zijn allang doorgeprikt. Sterker nog men zou moreel verplicht zijn zich geheel en al te wijden aan het opbouwen van een ideale wereld. Alleen voor wie dat niet zo ziet is er nog een Laatste Oordeel bedacht, als prikkel om ze aan de goede kant te krijgen, als een stok achter de deur!

    Boris zou Rouvoet die visie op het Nieuwe Testament voor de voeten moeten werpen en kunnen toebijten dat hij in tegenspraak met zijn verlosser weer het Oude Testament wil gaan realiseren. De vrijheid van godsdienst is volgens dat evangelie de vrijheid uit te spreken wat jezelf denkt en niet de vrijheid om privileges op te eisen omwille van een restauratie van het oude spektakelgeloof die in het dienen van een metafysische God zich dient te vernederen tot zijn voetvolk.

    Wat dat betreft is het jammer dat de theologen zich niet mee bemoeien met wat het recht op vrijheid van godsdienst zou moeten ziin. Onder hen zijn er velen die het humanistisch opvatten en de mens zien als degene die aangesproken is.

    Trouwens, ook Mohammed wordt door de liberale Islam gezien als zo’n boodschapper. Ook hem ging het om een concrete en praktische opdracht op een goede manier te leven in vrede met de ander enz.

    Kortom de idee van een wereld die zelf moet zorgen voor vrij denkende en sprekende en gedragende mensen is gelukkig een kwestie van goed lezen wat er staat. Nu nog kunstenaars in het geweer brengen om op muzische wijze daarin de mythologie te scheppen die inspireert om die orde eindelijk eens tot te brengen waarin dat alomvattende vrijheidsrecht niet langer door starre instituten wordt gefrustreerd. Misschien dat deze website daar al en flinke voorzet voor kan zijn: http://www.mythologievandeschepping.nl/

    artafterallart

    7 februari 2013 at 11:41

  12. […] NRC begrijpt evenmin wat een seculiere samenleving is. Secularisme is een politiek idee dat kerk en staat gescheiden zijn. Secularisme spreekt zich er niet over uit of er een God bestaat. Het doet er welbeschouwd niet […]


Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

%d bloggers liken dit: