George Knight

Debat tussen links en rechts

Pleidooi voor religiekritiek

leave a comment »

Kan men iemand een geloof opdringen? Bijvoorbeeld een kind dat zelf nog niet kan beslissen. Heeft de overheid de taak op te komen voor degenen die onder druk worden gezet, in dit geval het kind? Vrouwen overkomt het ook met enige regelmaat. Wat is de kern van het geloof? Velen doen alsof religie aan hun geopenbaard is. Ze zoeken houvast in de uiterlijkheden. Dan wordt religie teruggebracht tot waar het oorspronkelijk voor is bedoeld, namelijk groepsvorming die eigen leden insluit en anderen uitsluit.

Mogen ouders kinderen de uiterlijkheden van religie opdringen? Er valt wat te zeggen voor een voorlopige parkeerstand. Het vraagt tijd om mensen hun eigen weg te laten vinden. De beste manier om dat te bereiken is individualisering. Die eet stukjes weg uit de groepsdwang. Dat valt te realiseren door goed onderwijs, een open arbeidsmarkt en een rechtsstaat die garandeert dat mensen hun overtuiging kunnen volgen. Vrijheid van godsdienst betekent ook dat mensen zonder tegenwerking de parkeerstand kunnen verlaten.

Hoe religie verinnerlijkt wordt verschilt van geval tot geval. Dat betreft dus de zoektocht van parkeerstand naar kern. Omdat niemand zo’n tocht alleen maakt komen individualisme en groepsvorming erin samen. Da’s precies de complicerende factor om religie in de kern aan te pakken. Dat grijpt immers in de inhoud in en onze rechtsstaat verklaart dat ontoelaatbaar. Maar als individualisering uitblijft en de gelovige ondergeschikt blijft aan de groepsdwang, dan stemt de staat ermee in dat een gelovige onderworpen blijft. Dat kan evenmin.

Uiteraard moet binnen onze liberale democratie elke religie haar plek in de pluriformiteit kunnen innemen. Dat zijn de rechten. Religie kent goede en slechte aspecten. Zingeving, troost en inspiratie zijn waardevol en gedeelde emotie kan bindende factor zijn. Niet alles kan gerationaliseerd of verwetenschappelijkt worden. Vanuit zingeving valt religie te begrijpen. Als vluchtheuvel van een pre-industriele samenleving die haar ontstaan niet kent in een gefragmenteerde samenleving. Maar wanneer wordt een tehuis een gevangenis?

Hoe zit het met de plichten? Machtsvorming, institutionalisering en apartheid zijn akelige kanten van religie. Hoe kan dat besproken worden als de autonomie van religie binnen de rechtsstaat gegarandeerd wordt? Deze terechte bescherming introduceert dus een zwakte. De oplossing is religiekritiek binnen het publieke debat. De staat kan intern immers niet ingrijpen en groepsdwang kan het debat binnen een religie blokkeren.

De machtsfactor van religie valt moeilijk te onderschatten. In Noord-Ierland of Iran is het ontspoord. Religie kan instrumenteel door anderen misbruikt worden. In wezen heeft dat weinig meer met de ware kern van religie te maken zoals gelovigen dat zelf voorstellen. Het wordt pseudo-religie. Maar religie leent zich er wel toe door op de machtsvorming mee te liften, geen weerstand te bieden en onvoldoende afstand tot de annexatie te nemen. Van buitenaf valt het onderscheid tussen religie en pseudo-religie niet meer te maken.

Om te beginnen moet er een eind komen aan het denken dat zegt dat religiekritiek ongepast is. Het verdient juist aanmoediging. Want de enige weg tussen een dominante overheid en een in zichzelf gekeerde groep die stilstaat. Of dat laatste nou door dwang, solidariteit, zelfbescherming of eigenbelang ontstaat. Het perspectief van een bevroren religie is tevens het ultieme kenmerk ervan. Immers vormgegeven in een samenleving van een ver verleden. Dat kenmerk maakt hervorming van religie van binnenuit praktisch onmogelijk.

Religie past in het culturele domein. Mensen proberen hun sterfelijkheid, onzekerheid en kwetsbaarheid te bezweren. Daar helpt religie of kunst bij. Het ontstaan van religie loopt niet toevallig samen met rituelen en theatrale aspecten die mensen rond het vuur praktiseerden. Het is zinnig om te proberen de waardevolle aspecten van religie te versterken en de minder waardevolle te verbeteren. Door kritiek. Da’s een verdedigbaar uitgangspunt. Religiekritiek dient de levensvatbaarheid en veerkracht van religie. En van de open samenleving.

Foto: Venster van Gerhard Richter in de Keulse Dom

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.

%d bloggers liken dit: