George Knight

Debat tussen links en rechts

Staatsbureaucratie kan kleiner

with 13 comments

Aan de hand van een overpeinzing over de Auschwitz-herdenking bouwt de Utrechtse activist en dwarsdenker Kees van Oosten een betoog op dat de oorzaak van genocide niet bij gevaarlijke religies, ideologieën en intolerantie legt, maar bij de staatsbureacratie. Het klinkt marxistisch. Jammer dat ik het zo laat onder ogen kreeg. Het is een aannemelijk en niet geheel nieuw verhaal dat de schuldvraag voor volkerenmoord niet beantwoordt door naar de burger te verwijzen, maar naar de staat.

Van Oosten verwijst naar historici als Raul Hilberg en Zygman Bauman die reflecteerden op de Holocaust en de moderne samenleving. De rationele wereld van de moderne beschaving maakte de holocaust mogelijk zo citeert Van Oosten Bauman. Men zou er The Holocaust Industry: Reflections on the Exploitation of Jewish Suffering van Norman Finkelstein nog aan kunnen toevoegen. Maar ook een controversieel boek, Finkelstein mag Israël niet meer in.

In elk geval gaat de visie die genocide ziet als meer dan de uitsluiting van joden vanwege antisemitisme verder dan Amsterdams burgemeester Eberhard van der Laan die verwijst naar Nooit meer Auschwitz en het daar bij laat. Wie kwaadwillend is kan beredeneren dan Van der Laan het staatsapparaat uit de wind houdt waarvan hij zelf deel uitmaakt. Wie goedwillend is kan denken dat-ie waarschuwt voor het kwaad, maar de verschijningsvorm ervan niet kent. Maar wat zou het fijn zijn als we alle sentimenten, versimpelingen en miskenningen over religie, ras en ideologie niet meer hoefden aan te horen.

Op het idee dat door rationaliteit de moderne zich onderscheidt van de primitieve samenleving, valt volgens Van Oosten heel wat af te dingen. Want ‘De staatsbureaucratie beschouwen Hilberg en Zygman ten onrechte en in navolging van Weber als de belichaming van rationeel bestuur’. De staatbureaucratie die in hun ogen de Holocaust mogelijk maakte was behalve middel namelijk ook oorzaak. En daarin zit hem de crux.

Van Oosten vervolgt: Met andere woorden, functionarissen in een bureaucratie zijn er voortdurend op uit om werk te genereren en uitdagingen te zoeken die aansluiten bij hun competenties. De meest doeltreffende manier om dat voor elkaar te krijgen, is categorieën minderheden en ‘onaangepasten’ in de samenleving aan te wijzen en tot object van beleid en restrictieve regelgeving te maken, zoals dat tegenwoordig met migranten en uitkeringsgerechtigden gebeurt.

Via Hannah Arendt en Philip Zimbardo bouwt Van Oosten een betoog op dat de rol van ideologie, religie en intolerantie relativeert en die van psychologie, bureacratie en staatsmacht centraal zet als oorzaak van volkerenmoord. Ik stem in met de slotconclusie die hier vaker heeft geklonken en de aandacht voor moslims als afleiding ziet: De veel gehoorde waarschuwingen over intolerante ideologieën en religies leiden slechts de aandacht af van het werkelijke gevaar: de bureaucratische staat. 

Maar waar ligt het omslagpunt van bureaucratie naar nachtwakersstaat? En is het gewenst om afscheid te nemen van de verzorgingsstaat die de zwakkeren beschermt? In elk geval lijkt duidelijk dat in Nederland een bureaucratie bestaat die zichzelf onmisbaar maakt en problemen genereert om aan het werk te blijven en machtsposities te bezetten. Een constante is dat snijden in het overheidsapparaat keer op keer mislukt door obstructie van de bureaucratie, terwijl externe adviseurs ingehuurd moeten blijven worden. Laten we de bureacratie als probleem hoger op de agenda zetten.

Foto: Kantoor uit LIFE

Advertenties

13 Reacties

Subscribe to comments with RSS.

  1. Schrijffoutje in de kop George!

    groet,
    Peter

    achterdeijssel@wordpress.com

    Peter

    18 augustus 2011 at 15:09

  2. @Peter
    Over het hoofd gezien, bedankt, inmiddels hersteld.

    George Knight

    18 augustus 2011 at 15:34

  3. Het Stanford Prison experiment en Milgram e.d. laten ons niet alleen zien dat hele gewone mensen daar ‘en grosse’ toe in staat zijn (de banaliteit van het kwaad), maar ook dat het altijd gebeurt op gezag van een ander. Freud constateerde dat al ver voor de opkomst van de nazi’s, o.m. in Society[!] and its Discontents.

    In zijn jongste boek heeft Bas Heijne het over Zeev Sternhell, die in Les Anti-Lumieres stelde dat er 2 moderne stromingen naast elkaar bestaan, maar daarbij al het kwaad toeschrijft aan de anti-Verlichting (Burke, Herder) en dus alle hoop vestigt op de rationaliteit (van de Verlichting). Men kan er haast niet verder naast zitten… Propaganda (oftewel social engineering) is inderdaad gestoeld op de niet-rationele drijfveren van de mens, maar wordt op uiterst rationele wijze en vaak vol goede bedoelingen toegepast.

    Juist met de bedoeling om willekeur tegen te gaan heeft men bv. de zgn. ‘integriteit van de overheid’ opgetuigd. Dat is een monster geworden waarbij blind regels worden toegepast, waar geen mens wat aan veranderen kan, ook al pakken die regels in veel gevallen evident op onrechtvaardige wijze uit.

    Joke Mizée

    18 augustus 2011 at 18:11

  4. @Joke
    Daarom is het belangrijk om zelf te blijven nadenken over samenleving en overheid. Maar het is een smal pad door het mijnenveld, tussen wantrouwen en goedgelovigheid in. Het is een wijdopen deur om te zeggen dat de sleutel tot dat pad goed onderwijs is. Juist dat is de afgelopen decennia uitgekleed. Of verworden tot een beroepsvariant om een standaardprocedure te leren. Toeval?

    Zonder me er zelf mee te kunnen identificeren of zelfs te vereenzelvigen ben ik daarom vanwege het evenwicht voor een krachtige tegenbeweging. Maar de tijdgeest wijst de andere kant van conformisme en consumentisme op. Ofschoon kritische geesten naar mijn idee nog steeds in ruime hoeveelheden voorradig zijn. Het probleem is eerder hoe ze beter geintegreerd kunnen worden in de besluitvorming. Want politiek en openbaar bestuur houden niet van tegengeluiden. In elk geval steeds minder.

    De ‘integriteit’ van de overheid? Geen idee wat dat zou kunnen zijn. Maar als het op Nederland van toepassing is zal het inderdaad al snel gaan om regelgeving. De vrolijke vriend van voorspelbaarheid, voorgesprekken en beleidsvoornemens die politieke afwegingen wegvagen. Nooit een saai moment binnen onze saaie overheid. Voor de liefhebbers.

    George Knight

    18 augustus 2011 at 18:33

  5. “De ‘integriteit’ van de overheid? Geen idee wat dat zou kunnen zijn. Maar als het op Nederland van toepassing is zal het inderdaad al snel gaan om regelgeving.”
    Men heeft geprobeerd beslissingen te objectiveren door persoonlijke inmenging uit te schakelen. Ien Dales zou zich omdraaien in haar graf, want voor haar was het echt een kwestie van ethiek. (Maar google maar eens op ‘ethiek’, het enige wat je vindt gaat over medische ethiek, voor de rest bestaat het niet. En professor Wagenaar is ook al niet langer onder ons.)
    Men probeert wel ambtenaren cursussen te geven over het aannemen van cadeautjes e.d., belangenverstrengeling dus, maar dat gaat nog steeds niet over inhoudelijke beslissingen t.a.v. mensen. Het is zelfs onmogelijk om een overheidsbesluit inhoudelijk aan te vechten – dat kan alleen procedureel. En vrijwel iedere ambtenaar zal zichzelf beschouwen als een radertje in het geheel, niet als de aangewezen persoon om een situatie open te breken. Niemand draagt verantwoordelijkheid, dat is het probleem.

    Joke Mizée

    19 augustus 2011 at 00:21

  6. @Joke
    Het begrip integriteit van ambtenaren ken ik wel. Dan omschrijft een instantie of gemeente voorwaarden waaraan de individuele ambtenaar moet voldoen. Geen geschenken of reisjes aannemen, op dat niveau. In de media spitste het zich dan toe op de mannen van de vuilnisdienst die vanuit de horeca af en toe iets kregen toegeschoven.

    Maar hoger in de boom komt het doorgaans niet. Wat bijvoorbeeld te denken van oud-staatssecretaris van Defensie Jacques de Vries, weliswaar geen ambtenaar maar ex-politicus. Hij treedt af vanwege een relatie met een ondergeschikte en stapt vervolgens met zijn gevoelige kennis over de besluitvorming over naar lobbybureau Hill & Knowlton dat zich inzet voor de aanschaf van de JSF. Ofwel, hij treedt af voor het verkeerde feit en wordt evenmin beperkt voor het echt verkeerde feit. Hoezo integriteit? Aan zijn hoela.
    http://www.telegraaf.nl/binnenland/10033636/__De_Vries_aan_slag_bij_JSF-lobbyist__.html

    George Knight

    19 augustus 2011 at 10:40

  7. Ja, die de Vries, nauwelijks enige ophef over. Maar politiek gaat (in de praktijk) alleen over de vorm, nooit over de inhoud. Toch is het nog wel eventjes wat erger als iemand op papier een streep haalt door een voorziening die mensen zwaar treft, en daar niets bij voelt. Dit kabinet is daar speciaal op geselecteerd, lijkt het wel. Managers moeten in de eerste plaats ‘vuile handen durven maken’, wat nieuwspraak is voor ‘meedogenloos zijn’.

    Gister stuitte ik weer eens op Tocqueville en die zag bureaucratie als negatieve consequentie van het individualisme – met name als de 2 elkaar gaan versterken, waar ze toe geneigd zijn, is het hek van de dam. (Zie bv. deze link: http://www.groene.nl/2010/33/de-solidariteit-is-op.) In die zin is het vreemd dat de term ‘neofeodalisme’ ineens opduikt voor de huidige afbraak (o.a. bij von der Dunk): in het feodalisme was nl. sprake van onderlinge verantwoordelijkheid.

    Joke Mizée

    19 augustus 2011 at 15:35

  8. @Joke
    Bedankt voor het artikel in De Groene waarnaar je verwijst. Maar ik heb mi’n twijfels of het klopt wat respectievelijk auteur en journalist zeggen. Wat te denken van het volgende:
    De democratie is in een spiraal beland van individualistische burgers die steeds meer bureaucratie over zich afroepen. We hebben onze medeverantwoordelijkheid voor de samenleving geoutsourcet naar de overheid. Daarmee hebben we het zicht verloren op ons welbegrepen eigenbelang. Wat rest is individualisme, waarin de politiek ons enkel aanwakkert, en waarin de bureaucratie zegeviert.

    Dat klinkt me te algemeen en te passief. Er zijn naar mijn idee genoeg betrokken, geindividualiseerde, hoogopgeleide en goedgeinformeerde burgers die de bureaucratie absoluut niet over zich afroepen, maar zich er actief te weer tegen stellen. Hun marges zijn alleen versmald. Maar da’s wat anders dan een afkoop in eigenbelang van allen wat hier gesuggereerd wordt. Alsof onder de homogene samenleving geen diversiteit schuilt.

    De analyse van passiviteit en ongeloof van burgers vanuit de journalistiek en sociale wetenschappen vind ik demotiverender en contraproductiever dan de bureaucratie zelf. Kortom, als het aan mij ligt dan slaan we de vertaalslag van journalistiek en sociale wetenschappen over en gaan burgerrechtenbewegingen rechtstreeks in de slag met de bureaucratie. Da’s overzichtelijker, eerlijker en zinvoller. Tolken die verkeerd tolken zijn zinloos. Ze vertragen de emancipatie met hun eigenbelang.

    George Knight

    19 augustus 2011 at 17:18

  9. Ik ben het op veel punten niet met Kruiter eens, maar dat voorbeeld van samen een schooltje bouwen geeft aardig weer wat Tocqueville bedoelde. Opmerkelijk is ook dat T. 150 jaar geleden al dit soort uiterste consequenties voorzag. (Degenen die het over ‘neofeodalisme’ hebben kunnen ‘de staat’ slechts als onze grootste verworvenheid beschouwen.)
    Daarnaast is het denk ik niet toevallig dat juist een terugtredende overheid steeds meer achter de voordeur wil neuzen. Ook wel aardig is de manier waarop Docters van Leeuwen ‘de kloof’ uit de doeken doet: http://www.nieuwspoort.nl/uploads/1e%20Kees%20Lunshoflezing%2010%20dec%202008.doc.

    Joke Mizée

    19 augustus 2011 at 21:02

  10. Ook interessant: de toespraak die Rob Riemen op Lowlands heeft gehouden: http://www.lowlands.nl/Lezing_RobRiemen_LL11.pdf.

    Joke Mizée

    20 augustus 2011 at 22:55

  11. @Joke
    Dank. Interessant, maar in mijn ogen niet goed. Riemen heeft zijn sterktes en zwaktes en hij is telkens weer bereid die te combineren. Zo goed kent-ie blijkbaar zichzelf. De eerste helft van zijn toespraak vind ik prachtig en scherp. Totdat-ie via Dostojevski en Menno ter Braak bij Wilders en het zogenaamde hedendaags fascisme aanlandt. De activist Riemen van de tweede helft reduceert de universalist Riemen uit de eerste helft. Da’s telkens de valkuil van Riemen zonder dat-ie het zelf lijkt te beseffen. De als wetenschapper vermomde activist. Of de als activist vermomde wetenschapper. ik prefereer het een of het ander. Wat moeten we met iemand die het hele lichaam goed weet te onderzoeken, maar vervolgens stelt dat de pijn voortkomt uit een scheve hand of een grote lever. En de rest vergeet door zijn fixatie. Riemen blijft een interessant warhoofd.

    George Knight

    20 augustus 2011 at 23:52

  12. “De als wetenschapper vermomde activist. Of de als activist vermomde wetenschapper. ik prefereer het een of het ander.”

    Ik heb in het verleden veel discussies gevoerd over de mengvorm kunstenaar/activist, dat is denk ik net zoiets. Moeilijke positie, zet mensen op een onverwacht been – maar juist daarom vaak zeer interessant.
    Maar kom op, elke wetenschapper pusht toch een bepaald idee! Je bent het gewoon niet met hem eens.
    Wat dan te denken van de als columnist vermomde politicus? (En dan denk ik vooral aan bv. Paul Scheffer, mensen waarvan het niet overduidelijk is dat ze politicus zijn.)

    Joke Mizée

    21 augustus 2011 at 00:14

  13. @Joke
    Nee, ik ben het deels met Riemen eens en deels oneens. Voor mij komt-ie niet tot een afgeronde mening die consistent is. Wat me opvalt is zijn pleidooi voor een brede blik dat-ie onderbouwt met veel zinvolle cultuurhistorie en zijn eigen pleidooi vervolgens in de wind gooit als de actualiteit hem daartoe noopt. Zo wisselt-ie zijn eigen onafhankelijke blik in. Dat past niet bij de naar objectiviteit strevende wetenschapper die bij wijze van spreken het meest kritisch moet zijn over de eigen voorkeuren. Die inhoudelijke tegenstrijdigheid en gebrek aan afstand breekt hem in mijn ogen meer op dan een verdubbeling van functies.

    Je hebt gelijk dat er meer verschijningsvormen in vermomming zijn. Maar ze zijn niet per definitie ongeloofwaardig of zinloos. Bij de activist/ kunstenaar Jonas Staal liggen activisme en kunstenaarschap logisch in elkaars verlengde. Of bij Jeanne van Heeswijk. Het wordt er alleen maar consistenter op. Dus het kan samengaan als het transparant en organisch is.

    Of Paul Scheffer een vermomde politicus is weet ik niet. Hij lag op enig moment niet goed binnen de PvdA. Maar hem kleeft zeker hetzelfde aan als Rob Riemen door zijn publieke interventies. Waarbij ik bij Riemen het idee krijg dat-ie voorbeelden dupliceert. Zoals het Multicultureel Drama of het Comite van Waakzaamheid of Menno ter Braak. Dat resulteert in de vraag hoe origineel, consistent en relevant Riemen is. Hij lijkt een kind van zijn tijd in zijn fragmentatie, vermenging van functies en gebrekkige concentratie.

    George Knight

    21 augustus 2011 at 11:39


Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.

%d bloggers liken dit: