Propaganda kabbelt onzichtbaar onder water

Kenmerk van propaganda is dat niemand het als zodanig herkent en het indirect een doel nastreeft. Doelmatige propaganda mag niet herkenbaar zijn, maar gaat terloops. Indien wel herkend, wordt het tot agitatie die rechtstreeks oproept. Als de zichtbaarheid van de montage ontbreekt, dan is propaganda geslaagd. Bijzonder bruikbaar in een omgeving met veel concurrenten. Propaganda is zeker niet gelijk te stellen aan plat of gespeend van kwaliteit, eerder het tegendeel.

Als een politiedictatuur zoals die in Rusland, Qatar of Iran bestaat, in haar buitenlandse propaganda een venster biedt aan stemmen die afwijken van de eigen harde lijn, dan is de invloed ervan afhankelijk van de omstandigheden.

Zo kennen dictaturen programma’s in het Engels, die gericht zijn op een Westers publiek, geproduceerd worden in West-Europa en in het eigen land minder bereik hebben. Zo’n programma heeft voor de politieke en maatschappelijke situatie in Rusland, Qatar of Iran weinig belang. Al Jazeera English is hierbij een interessante media-uiting omdat het uitstekende journalistiek biedt. Maar toch streeft het een politiek doel na en probeert te overtuigen.

Een omroepzender kent afwisseling van zachte en harde programma’s. Propaganda komt tot uiting in het totaal, doordat het kijkers vasthoudt. Zo kan een programma dat een tegengeluid laat horen juist helpen om het bereik te vergroten. Paradox is dan dat het anti-geluid in zijn tegendeel verkeert. Goede propagandisten maken dankbaar gebruik van dat effect.

Gastredacteuren kunnen gebruikt worden excuus-Truus of een fatsoenlijk gezicht om de wat hardere programma’s te helpen verzachten. Niet allen beseffen hoe indirect propaganda precies werkt. Ze denken dat hun eigen goede bedoeling een garantie van onafhankelijkheid is. Maar da’s een misvatting en zelfoverschatting die voorbijgaat aan de werking van propaganda.

Maar waar eindigt het? Als immers fundamentele kritiek binnen de context van een zender kan worden omgebogen in het tegendeel, dan wordt altijd elke kritiek geneutraliseerd. Da’s een te grove indeling.

Interne pluriformiteit bestaat en valt af te meten aan de relatie tussen geheel en delen. Een kritisch moment ontstaat als een tegengeluid niet meer geneutraliseerd wordt door het geheel. Als het geluid in zichzelf kan bestaan. Dat moet van uiting tot uiting, van zender tot zender bekeken worden. Een arbeidsintensieve analyse. Daarom vliegt doorgaans propaganda onder de radar door. Waarbij we zo gewend zijn aan de Anglo-Saxische standaard dat we die niets eens in onze kritiek betrekken.

Ons oordeel over klassieke collaborateurs als Ezra PoundLouis-Ferdinand Céline of Robert Brasillach mag ons niet op het verkeerde been zetten. Ze zijn de ijsberg boven water. Lastiger is het om minder opzichtige propaganda te herkennen. Extra complicatie is dus dat een moderator die overduidelijk het goede beoogt, door de context toch voor het tegendeel kan worden gebruikt. Pas de samenhang biedt betekenis. Maken van televisie is teamwork en verwatert individuele verantwoordelijkheid nog verder.

Onderzoek naar de propaganda van Joseph Goebbels en de nazi’s maakt duidelijk dat goede propaganda indirect werkt. Harde anti-semitische films of in mindere mate de documentaires van Leni Riefenstahl waren onder het Duitse publiek niet populair, maar dansfilms met Ilse Werner of Marika Rökk wel. In moeilijke tijden vol ontberingen hebben mensen behoefte aan ontspanning. Met spektakelfilms als Kolberg probeerden de nazi’s amusement en historisch besef te combineren.

Hoewel jazz-muziek (swing) in Duitsland voor een Duits publiek zelf verboden was en als entartete negermuziek werd beschouwd, had de genazificeerde radio uitstekende dansorkesten die voor Engelstalige uitzendingen gericht op Engeland werden ingezet. Waarbij ook Nederlandse, Belgische, Franse en Zwitserse musici door de Duitse radio werden geworven. Het propaganda-apparaat van die jaren. Niet altijd op vrijwillige basis. Propaganda is dus functioneel flexibel en kan ideologie ondergeschikt maken aan doel en middelen.

Met deze overwegingen in het achterhoofd kunnen we media-uitingen beoordelen. Feit dat iemand een harde lijn niet expliciet onderstreept, maar evenmin bekritiseert duidt op propaganda. Tussen die twee posities vindt geslaagde propaganda plaats. Uiteraard is het daarmee nog lang niet altijd propaganda. Daar is meer voor nodig. Omzichtigheid is geboden omdat we alle gegevens in samenhang moeten bekijken. Maar laten we in elk geval alert zijn op het bestaan van propaganda.

Foto: A view of the first movies house to open showing German propaganda film based on the life of Horst Wessel and was called Hitlerjunge Quex, Wenen, 1937

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.