George Knight

Debat tussen links en rechts

De methode om religie optimaal te negeren

with 9 comments

Mij een raadsel waarom verstandige mensen het wensen op te nemen voor of tegen een religie. Elsbeth Etty ging in de NRC in op de gedachten van de in 2010 overleden Rudy Kousbroek. Ze sluit af: Het conflict tussen de westerse cultuur en de islam, schreef Kousbroek, is niet gesitueerd op het terrein van die abjecte knoeiboel die de gelovigen ons als onze normen en waarden proberen op te dringen. „Het werkelijke conflict is tussen de religie –-alle religies- –en het rationalisme.” Hij heeft het goed gezegd.

Rudy Kousbroek heeft het goed gezegd. Hij heeft mij met zijn scherpzinnigheid gevormd. Daarvoor ben ik hem dankbaar. Het conflict bestaat tussen religie en rationalisme. Laten we dat in onze oren knopen en nooit vergeten. Om er vervolgens ontspannen mee om te gaan.

Dat rationaliteit niet aan de kant van religie staat is zichtbaar voor iedereen die het wenst te zien. Het waardensysteem dat religie is gaat uit van bizarre, onverklaarbare en onaantoonbare verschijnselen die niet tegengesproken mogen worden. Da’’s de rationaliteit van een sprookje. In dat laatste geloven kinderen. Dat kan. In religie geloven volwassenen. Ook dat kan.

Zet religie echter niet op een lijn met redelijkheid, verstandelijkheid of berekening. Of het moet de berekening zijn van een cultureel systeem dat door mensen is ontworpen om de wereld te onderwerpen. Dat kan. Maar noem het dan zo. Ontdoe religie van de mantel van wijsheid die het zelfs andersdenkenden wil opleggen. Noem religie bij de naam en zie haar ware aard. Als systeem dat mensen misleidt, voor de gek houdt en vasthoudt voor een greep naar de macht.

Schrandere denkers zijn opgeleid binnen religies die er zich vervolgens niet, ten dele of geheel uit bevrijd hebben. In het verleden was religieus onderwijs vaak het enige wat voorhanden was. Nog steeds in delen van de islamwereld in koranscholen.

De vermeende irrationaliteit van mensen die zich laten inspireren door religie past geen veroordeling. Ook zij zijn op het verkeerde been gezet. Sommigen die vanwege hun loopbaan binnen de religie blijven hoewel ze hun geloof verloren hebben past evenmin een veroordeling. Iedereen moet het voor zichzelf weten. Da’’s menselijkheid die soms onverklaarbaar is en compassie verdient.

Het gaat er niet om of mensen rationeel of irrationeel zijn. Het gaat erom of een waardensysteem dat is. Dat heeft onder meer te maken met uitgangspunten, bewijsvoering, interne logica, normen en waarden en claim op de waarheid. Daar wijst de uitspraak van Kousbroek op: Het werkelijke conflict is tussen de religie –-alle religies- –en het rationalisme.

Bezwaar tegen religie is niet dat het mensen een sociale bedding of spirituele zingeving geeft. Maar dat het de samenleving waar ik deel van uitmaak ongevraagd een lappendeken van onzinnige, onnodige en onaantoonbare beweringen wil opleggen.

Daarom is de opkomst van de islam een gevaar. Zoals de claims van het christendom dat zijn. Mensen die op vrijheid gesteld zijn kunnen niets met islam of christendom. Religie wil ons graf graven onder de belofte van eeuwigheid. Da’’s de rationaliteit ervan.

Ik ben niet in oorlog met religie. Dat geeft het te veel gewicht. Daarbij komt dat een afwijzing geen afstand neemt tot religie, maar er juist op focust. Dat werkt averechts. ’Ik ben lichtzinnig genoeg om vertrouwen te hebben in de citadel die buiten de religie bestaat. In de rechtsstaat, de democratische orde, de open samenleving, het publieke debat, de kunst, de pluriformiteit en de vrijzinnigheid.

Niemand heeft religie nodig. Als we de kop erbij houden, dan kan het ons nooit dwingen. Daarom past alertheid en weerbaarheid. Met mate. Het beste is om net naast de religie te kijken en zo haar streken en strapatsen in de gaten te houden. Lichtvoetig te reageren in de zin van wat een kwajongen. Zonder mee te gaan in idioom en gedachtenwereld die religie de samenleving wil opleggen. Da’’s rationeel negeren.

Foto: Zegenen van auto’s, Londen, omstreeks 1930

Advertenties

9 Reacties

Subscribe to comments with RSS.

  1. Het boek dat hier bij past is:
    ‘The suicide of reason’, van Lee Harris of ‘The end of faith, relgion, terror and the future of reason’ van Sam Harris of ‘The secular conscience’, van Austin Dacey.

    Hoe kan het toch dat de Amerikanen veel scherper in dit soort dingen zijn dan de Europese denkers en schrijvers. Kousbroek natuurlijk niet te na gesproken.

    Peter Louter

    21 december 2010 at 14:01

  2. @Peter
    Bedankt voor de leestips. Ik vermoed ook dat de Amerikanen scherper zijn, hoe het komt, daar kan ik alleen maar naar gissen. Heeft het wellicht te maken met de Protestantse werkethiek zoals Max Weber die ooit formuleerde?

    George Knight

    21 december 2010 at 14:51

  3. == Niemand heeft religie nodig. ==
    "Jij vindt dat niemand religie nodig heeft," zo lees ik het. Miljarden mensen zijn religieus. Als die mensen geen religie nodig hadden, verklaar je al die mensen voor gek.

    Religie zie ik voornamelijk als ethiek. Maar dan transcendent gemaakt, door er goden bij te verzinnen.

    oszibarack

    21 december 2010 at 15:32

  4. @Oszi
    Niemand heeft religie nodig

    Zonder zuurstof, water, voedsel, onderdak redden we het niet. Zonder religie redden we het best. Da’s dus meer dan een overtuiging, maat een ervaringsfeit. Interessant is dat mensen aangepraat wordt dat ze niet zonder religie kunnen. Een cultuurvorm die notabene door mensen zelf is gemaakt.

    Ik verklaar mensen die door een religie misleid worden niet voor gek. Ik verklaar liever de religieuze leiders die anderen hun denkbeelden op willen dringen voor gek. Dat onderscheid is belangrijk.

    George Knight

    21 december 2010 at 16:24

  5. =Zonder religie redden we het best.=
    Zonder religie had Homo Sapiens in zijn huidige vorm zeer waarschijnlijk niet bestaan. Religie geeft namelijk een evolutionair voordeel.

    Me.myself.and.i

    21 december 2010 at 20:50

  6. @MMI
    Nou, ik ben benieuwd wat de bewijsvoering is. Daarbij komt dat de ontwikkeling van de Homo Sapiens op religie vooruit loopt. Dirk de Ridder zegt: God is geboren op de dag dat ons zelfbesef ontstond en onderdrukt werd.
    http://skepp.be/artikels/wetenschap/wetenschap-algemeen/religie-de-slaapkwab

    George Knight

    22 december 2010 at 00:00

  7. http://www.volkskrant.nl/vk/nl/2672/Wetenschap-Gezondheid/article/detail/320101/2009/03/09/Geloof-komt-niet-uit-de-lucht-vallen.dhtml
    "Religieus geloof is geen cultureel verschijnsel dat op zichzelf staat, maar zit diep geworteld in ons brein. Het heeft zich tegelijk ontwikkeld met ons geheugen en met ons vermogen ons in andere mensen te verplaatsen.
    Religieuze gevoelens zitten de mens ‘ingebakken’. Dat concluderen Amerikaanse onderzoekers in een publicatie in PNAS (Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America).
    Ze deden hun onderzoek met MDS (Multidimensional Scaling), een techniek die in psychologisch onderzoek wordt gebruikt om de psychologische processen onder bepaald gedrag bloot te leggen, gecombineerd met fMRI-metingen.
    Respondenten kregen uitspraken voorgelegd over Gods emoties en zijn veronderstelde betrokkenheid met de wereld, en over religieuze kennis. Daarbij lichtten steeds specifieke gebiedjes in het brein op. Analyse wees vervolgens uit dat de neurale correlaten van de met MDS gevonden psychologische dimensies bekende netwerken in het brein zijn, die een rol spelen bij evolutionair belangrijke cognitieve functies.
    De wetenschappers stellen dat voor het eerst is aangetoond dat aan geloof een psychologische structuur ten grondslag ligt. Eerder neurowetenschappelijk onderzoek liet al neurale correlaten van religieuze en mystieke ervaringen zien.
    Ook was al bekend dat patiënten met een specifieke vorm van epilepsie hypperreligieus zijn. In al die gevallen werd religieuze ervaring gezien als iets wat op zichzelf staat, en werd er geen verband gelegd tussen geloof en cognitieve mechanismen.
    Het Amerikaanse onderzoek maakt duidelijk dat geloof verknoopt is met andere cognitieve processen en netwerken in het brein. Deze netwerken hebben zich geëvolueerd door de ontwikkeling van sociale cognitie (waarnemen van anderen), taal en logisch redeneren. Religieuze cognitie heeft zich op een vergelijkbare manier mee-ontwikkeld, als een specifieke vorm van deze verschillende, evolutionair belangrijke, cognitieve processen."

    Tot zover de vrije wil.
    Aanvulling: dit alles heeft te maken met het feit dat religie (in wat voor vorm dan ook) de primitieve mens enorm veel tijd en energie bespaarde in de dagelijkse strijd om het bestaan. als je je constant moet afvragen waardoor de zon opkomt, heb je geen tijd eten te zoeken of voort te planten.

    Een Onzichtbare Leider die dat allemaal oplost, is dan de meest voor de hand liggende verklaring.

    De mens is aldus een knaagdier, alleen wat groter en met wat pretenties.

    Me.myself.and.i

    22 december 2010 at 00:34

  8. @Mmi:
    Je zegt onder meer
    "Aanvulling: dit alles heeft te maken met het feit dat religie (in wat voor vorm dan ook) de primitieve mens enorm veel tijd en energie bespaarde in de dagelijkse strijd om het bestaan. als je je constant moet afvragen waardoor de zon opkomt, heb je geen tijd eten te zoeken of voort te planten."

    Leuk bedacht, maar klopt het wel, ook wat er na komt ?

    Zijn er mensen (zonder godsdienst of met) die zich aldoor afvragen waardoor de zon opkomt ? Geven religies in het algemeen ’n goed en geruststellend antwoord op die vraag dat afwijkingen (zonsverduisteringen, poolnacht) ook verklaart? Hebben religies in het algemeen een onzichtbare leider ?

    Nee, nee en nee.

    Wat je daar zegt zijn een aantal populaire vermoedens van ’n eeuw oud of ouder waarvan al lang de onhoudbaarheid is gebleken. Religies zijn niet zo nuttig of ‘redelijk’ en hebben meestal niet een vorm die lijkt op die van Europa en het Midden-Oosten.

    Zelfs als de religieuze gevoelens bij de mens ingebakken zouden zijn, dan zijn daarmee nog niet de tradities en denkbeelden van de religies ingebakken!

    Harry van Schalkwijk

    22 december 2010 at 03:26

  9. @MMI
    Bedankt voor je uitgebreide antwoord. Ik ben niet overtuigd. Of religie onmisbaar was in het ontstaan van samenlevingen en of het een doelmatig instrument was zijn interessante vragen. Ze spelen op het vlak van sociologie en psychologie. Laten we door historisch onderzoek maar tellen, turven, postuleren, weerleggen en concluderen of religie onmisbaar en doelmatig voor ons bestaan was. Maar dat antwoord vraagt meer dan een deelonderzoek dat een aanname als feit voorstelt.

    @Harry
    Mee eens. Religie en kunst komen uit dezelfde bron. Theater en religie liepen bij hun ontstaan synchroon in de rituele riten. De ene mens die de andere offerde introduceerde de machtsvorming in religie. Het theater deed alsof en speelde ermee, de religie nam het serieus en bouwde er een waardensysteem omheen. Nuttig?

    George Knight

    22 december 2010 at 11:33


Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

%d bloggers liken dit: