George Knight

Debat tussen links en rechts

Kunst zonder oren 1

with 11 comments

Is kunst het kind van de rekening? Het lijkt erop. Met name hedendaagse kunst wordt slecht begrepen. Dat betreur ik als liefhebber van beeldende kunst, film, literatuur en muziek. Het is een proces van jaren dat het zover is gekomen. Het raakt me recht in het hart. Kunst heeft geen reputatie, heeft geen oren zoals men zegt. In een serie van drie ga ik er op in.

Steden als Utrecht kenden nog in de jaren ’70 en ’80 (vdve) PvdA-wethouders van cultuur die op de bres stonden voor kunst. Die de gemeentelijke kunstinstellingen altijd het voordeel van de twijfel gunden. Befaamde ouderwetse sociaal-democraten in de lijn van Monne de Miranda en Henri Polak die vanuit hun eigen opvoeding en het voorbeeld van William Morris wisten dat kunst meer was dan kunst alleen.

Dat idee vindt nu nog nauwelijks bijval. Geen enkele socialist of links-liberaal komt in het openbaar nog vol vuur op voor cultuur. Passie voor kunst maakt verdacht. In de visie van de oude SDAP’ers was kunst een middel van permanente educatie en verheffing van de burgers. Volgens het principe van Johan Rudolf Thorbecke namen ze afstand van de kunst en lieten dat in goed vertrouwen aan de professionals over. Dat bleef niet zo.

Charles Esche en Steven ten Thije borduren verder op dit aspect. Dit principe schept volgens de staf van het Van Abbemuseum een bufferlaag van experts tussen parlement en veld (..) die vanuit een pseudoautonomie de regering adviseren. Ofwel, de BV Kunsteend van de Kunst keurt BV Kunsteend en zegt dat het goed is. Het zet de geloofwaardigheid van de kunst op het spel. Een zwakte die in tijden dat instituties moeten inleveren de kunsten van Nederland verzwakt.
 
Hoe gaat het immers als een PvdA-er of GroenLinkser in een grote stad wethouder van cultuur wordt? In lijn van oud-staatssecretaris van cultuur Rick van der Ploeg zijn door links het doelgroepenbeleid en de marktwerking vooropgezet. Zoals ook in zorg en onderwijs zijn de professionals uit de sector op afstand gezet door de introductie van een pseudoautonomie van deskundologen en managers. Kunstenaars zijn vervreemd in hun eigen specialisme.

Tandeloze kunst is geen kunst, maar maatschappelijk behang in de anti-chambre van de macht. Kunst moet een positie innemen, zonder pamflettistisch te worden. Dat laatste leidt tot een reductie van de werkelijkheid. Kunst moet zoeken naar abstracties, naar het achterliggende mechanisme, naar een hogere waarheid om het duur te zeggen, zonder eenzijdig partij te kiezen. Die positie is haar vrijheid.

Sommige kunstenaars hebben zich te eenzijdig vereenzelvigd met politiek. Kunst en politiek kunnen elkaar naderen, maar nooit samenvallen. Kunstenaars moeten zich in een vrije samenleving nooit binden aan politiek. Zo verliezen ze bewegingsvrijheid en eigenzinnigheid. Ze besmetten hun métier.

Een deel van de kunstwereld heeft zich uitgesproken tegen Wilders. Als deel van een brede beweging tegen de PVV. Dat kan, maar werkt alleen als het verstandig gebeurt. En juist dat ontbreekt. Vraag is of dat nog kan veranderen als de PVV een omslag maakt om kunst en cultuur te annexeren in een boodschap van volkse eigenheid. Links claimt onterecht culturele hegemonie. Da’s geen bezit van een klasse of groepering.

Is het een wonder dat Wilders met steun van CDA en VVD de kunst hard aanpakt? Het gaat niet om kaalslag van de culturele infrastructuur, die staat in het welvarende Nederland nog redelijk overeind, maar om het gebrek aan empathie door politici met kunst en kunstenaars. Door de politiek worden kunstenaars als leprozen gezien. In het verlengde van staatsbezoeken mogen ze soms opdraven. Maar terwijl bijna alle kunstsectoren hoge kwaliteit bieden ligt hun reputatie bij de politiek aan flarden.

In Nederland hecht geen enkele stroming of politieke partij waarde aan kunst. De PVV in haar afkeuring nog het minst. De waardering voor hedendaagse kunst die de maatschappij op scherp zet en bijt in de hand die het voedt is nog lager. Kunst wordt als een sluitpost gezien of onder modieus Berenschot-proza ingezet als economisch wondermiddel.

Diepere zin van kunst die het mensen mogelijk maakt naar zichzelf te kijken en ze uit hun eigen situatie opheft wordt niet meer begrepen. Of in elk geval onvoldoende erkend. Zoals de dichter zei is alles van waarde weerloos. Veelzeggend is dat het CDA dat omvormde tot Alles van waarde is weerbaar. Politiek misbruikt de kunst die onbegrepen achterblijft. Zonder oren.

Foto: William Morris. Cray, 1883-4. Illustratie.

11 Reacties

Subscribe to comments with RSS.

  1. Als illustratie had hier wel de beroemde poster van Che bij gepast.
    Je hebt een pijnlijke en nauwkeurige analyse gemaakt van de positie van de kunst.
    Het woord ‘kunst’ is wat mij betreft aan herziening toe. Het is nu een containerbegrip geworden voor van alles en nog wat waarlobbygroepen subsidiëring voor bepleiten.
    Wat mij betreft gaan de hervormingen op dit terrein nog lang niet ver genoeg. Kunsten moeten hun draagvlak vinden binnen de samenleving, gemeenschapsgeld daarvoor is onzin.
    Heel veel kunst is een conservering van een voorbij verleden, kunstige reproductie, elitair en vaak een gesubsidieerde vorm van werkgelegenheid.
    De dag dat de kopers van een kaartje om een concert van Jantje Smit bij te wonen reductie krijgen omdat Jantje Smit gesubsieerd wordt moet nog komen. Toch is die groep omvangrijk en niet draagkrachtig.
    Dat wil niet zeggen dat ik pleit voor subsidiëring van Jantje Smit, integendeel. Dat voorbeeld toont juist dat podiumkunstenaars die groepen binnen de samenleving weten te raken zichzelf wel kunnen bedruipen.
    Kunst is werkgelegenheid. daarom roert het zich zo nu bezuinigingen dreigen

    Peter Louter

    12 november 2010 at 12:14

  2. (De link bij ‘van Abbemuseum’ werkt niet, maar ik neem aan dat het dezelfde moest zijn als bij ‘J.R. Thorbecke’.)
    Ik vind het een raar betoog, dat van Esche en ten Thije. Hun oplossing luidt: Laat de tussenlaag tussen politiek en veld de kwaliteit van het (democratische) gesprek dat ontstaat over het werk controleren, om zo de receptie van het werk te betrekken in de criteria voor subsidieverlening. Dat is nog steeds de BV Kunsteend, dus dat gezeur over schijn-autonomie is gewoon schijn-argumentatie.
    Een autonoom rijksfonds als FPPM (en alle voorlopers dáárvan) werkte óók met commissies bestaande uit deskundigen uit het veld. Pas sinds de instelling van het NFPK+ in 2008 wordt er steen en been geklaagd over de zgn. ‘peer review’. Dat komt doordat NFPK onder de hoede van de minister diens wil uitvoert, zonder dat de Raad voor Cultuur nog iets te vertellen heeft.
    Ook over de Thorbecke-paradox gaat dit artikel: http://www.wbs.nl/uploads/publicaties/levy_liesbeth_column_sd2009_12.pdf:… er is een hoogst bureaucratische kunstenplansystematiek ingericht, gestuurd door een Raad voor Cultuur die steeds nadrukkelijker wordt gevraagd rekening te houden met politiek-bestuurlijke wensen en die daar niet ongevoelig voor blijkt.

    Joke Mizee

    12 november 2010 at 15:43

  3. @Peter
    De vrees bestaat dat kunstinstituten en gevestigde gezelschappen de bezuinigingen relatief goed zullen overleven, maar dat de kunstenaars in het veld gekort worden. Hopelijk loopt het anders, maar ik ben somber over de komende bezuinigingen. Dus vanwege de mijn inziens verkeerde prioriteiten.
    @Joke
    Dank je, link hersteld naar Van Abbemuseum. Je geeft scherp aan dat Charles Esche en Steven ten Thije er een potje van maken met hun schijn-argumenten. Niet voor niets is Esche met zijn museum in Nederland de representant van politiek gerichte kunst. Deze reputatie indachtig moet-ie alleen daarom al na zijn kritiek op het van de realiteit losgezongen beoordelingssysteem iets politieks laten volgen. Welnu, hij hangt het op aan de democratie. Het doet me in de verte denken aan het idee van Martha Nussbaum om via een onderwijs- en opvoedingsprogramma burgers sterker te maken in hun gebruik van de democratie. Ook daar is de valkuil dat democratie plat wordt (‘politiek-bestuurlijke wensen’) en haar eigen tegenspraak opeet. Zo ver komt Esche in zijn denken niet eens, hij vervangt gewoon het ene kwaad door het andere. Veel wolligheid. Zijn kritiek trok me dan ook meer dan zijn oplossing. We zijn hierover nog niet uitgepraat.

    George Knight

    12 november 2010 at 16:47

  4. Hoe kom je er trouwens bij de de instellingen / infrastructuur overeind zal blijven? De verwachting is juist dat de podiumkunsten het zwaarst te lijden zullen hebben. Theaters gaan failliet als dit doorgaat.
    Bij peer review gaat de vergelijking met de slager die zijn eigen vlees keurt niet op: het is alsof je een aantal slagers vraagt om individuele slagers te beoordelen. Zo werken toch alle keurmerken? Problemen ontstaan wanneer je een stoelendans instelt. Dan kan degene die afvalt met recht stellen dat-ie even goed is als de rest en dat er iets niet in de haak is. Tussen zeg maar Rick van der Ploeg en het door hem ingestelde rampjaar 2008 was het tenminste nog zo dat de Raad voor Cultuur afwijzingen desondanks vergezeld liet gaan van een lovend rapport.
    De door de politiek bedachte, telkens wisselende criteria waren vaak om dol van te worden. Sinds 2 jaar is er nog maar 1 rijksfonds met in de 1e plaats het criterium dat je ‘groot’ moet zijn (volgens PvdA-recept). Op dit uitgeklede rijksoverheidsgebeuren opent de VVD (en niemand anders, want zo zijn ze de campagne ingegaan!), met mes en vork en een slabbetje om, nu de aanval.
    Omdat de fondsen gefuseerd zijn werken daar nog dezelfde mensen als voorheen. Ondertussen worden gemeenten geacht het een en ander te gaan bekostigen. Iedereen zit te springen om de nodige know-how. Godzijdank worden her en der fondsen opgericht – beter dan dat ambtenaren het in de maag gesplitst krijgen. Door de bezuinigingen van het kabinet wordt het Gemeentefonds echter voor honderden mio’s gekort, waardoor de infrastructuur zwaar onder druk komt – en daar zijn fondsen eigl. niet voor bedoeld. Het is op dit lokale niveau dat de huidige populariteit van ‘kunst als economische factor’ een rol speelt – met zo z’n eigen voetangels en klemmen.
    (De Leidse begroting meldde trouwens dat de entreeprijzen omhoog zouden gaan (waarmee ze een bezuiniging bedoelen). Verbazing alom – alsof de politiek daarover gaat! Het moet niet gekker worden.)

    Joke Mizee

    12 november 2010 at 19:11

  5. @Joke
    Dank voor je toevoeging. Met overeind blijven doel ik op de gevestigde gezelschappen en de voorwaardenscheppende instituten. Het hangt erom of de BTW-verhoging op theaterkaartjes met 13% doorgaat. De VVD-fractie wisselt dat graag in tegen een verhoging van de assurantieverzekering, waar de PVV weer tegen is. Het lijkt me logisch om te veronderstellen dat de betere lobbyisten overeind blijven in het geweld.
    Over peer review ben ik het met je eens. Ik zie er gemakzucht en economische doelmatigheid in om niet breder te kijken. Het blijft me verbazen waarom gemeenten onvoldoende eigen deskundigheid in huis hebben en zich snel wensen te verlaten op ingehuurde deskundigheid van fondsen, centra van excellentie of adviesbureau’s.
    Ik dacht dat buiten de Berenschotters dat verhaal over het economisch belang van kunst -glaasje wijn, restaurantje, hotelovernachtinkje, aankoopje, taxiritje, kantoorpandje, extra jobjes- onderhand wel ontzenuwd was. Of liever gezegd, dat het besef doordringt dat het economisch belang van kunst vaak negatief is omdat het activiteiten verdringt.
    Nog steeds cultureel Leiden in last, als ik je zo volg. Gemeenteraadsleden vliegen nog steeds eerder naar Nicaragua of Shanghai om inspiratie op te doen, dan dat ze in de straat naast het stadhuis Jan en Mien met de pet om hun mening vragen. Geef ze eens ongelijk.

    George Knight

    12 november 2010 at 20:21

  6. En ‘voorwaardenscheppende instituten’ dat zijn toch gewoon de theaters waar ik het ook over heb? Die panden worden ook gewoon onbetaalbaar: heel veel subsidiegeld gaat in stenen zitten. In mijn optiek moeten gemeenten faciliteren, en kan je de programmering het best aan fondsen overlaten.
    (In die discussie rond NFPK & peer review is ook geopperd om productiegelden voortaan niet meer aan gezelschappen te geven maar aan de theaters, die dan producties inkopen. Ook geen goed idee…)
    "Het blijft me verbazen waarom gemeenten onvoldoende eigen deskundigheid in huis hebben en zich snel wensen te verlaten op ingehuurde deskundigheid van fondsen, centra van excellentie of adviesbureau’s."
    Maar ambtenaren zitten toch met dubbele loyaliteiten, die kunnen toch onmogelijk onafhankelijk zijn?
    Nou, bij ons is dat creatieve stadsconcept een ware hype! Werkelijk alles hangen ze eraan op, hun dromen waar helemaal geen geld voor is. Dat draait dan vooral om spannende gebouwen, omstandigheden creëren en zo, in de hoop dat.

    Joke Mizee

    12 november 2010 at 20:51

  7. @Joke
    Met voorwaardenscheppende instituten -bbrrr- bedoelde ik landelijke ondersteunings- en kenniscentra. Dus wat anders dan een schouwburg of muziekzaal. Inderdaad moeten gemeenten faciliteren, maar waarom de programmering naar fondsen moet zie ik niet. Wat voor fondsen bedoel je? Misschien kan dat concept wat je schetst werken voor een plattelandscircuit in de marge zonder veel middelen, maar toch niet voor een middelgrote stad als Leiden?
    Waarom zouden gemeentelijke ambtenaren met dubbele loyaliteiten zitten? Het plaatselijk bestuur moet zorgen dat het nooit zover komt, toch?

    George Knight

    12 november 2010 at 22:39

  8. Jeetje, een belangenvereniging per branche is wel genoeg, hoor. Waarom de programmering naar fondsen moet? Ten eerste omdat die dat altijd deden en er verstand van hebben. Maar ik dacht dat je, met Thorbecke en Boekman en mij, vond dat de overheid zich niet inhoudelijk met kunst moest bemoeien? De dubbele loyaliteit van een ambtenaar geldt enerzijds de overheid en anderzijds de sector.
    De Creative City is juist iets wat je in de grote steden ziet die zich willen meten met Berlijn, Parijs en Barcelona. Niet iets voor een middelgrote stad als Leiden, nee. Want het is wel degelijk een dure hobby, met het oog op het aantrekken van de gegoede burger. Vandaar die voetangels en klemmen.

    Joke Mizee

    12 november 2010 at 23:03

  9. @Joke
    Natuurlijk vind ik dat de overheid zich zo weinig mogelijk met kunst moet bemoeien. Maar een schouwburg programmeert een schouwburg, een museum programmeert een museum etc. Waarom moet er een fonds om de hoek komen kijken? Of tussengeschoven worden?
    Waarom een gemeentambtenaar niet loyaal kan zijn aan het gemeentelijk apparaat ontgaat me.
    Creative city, geweldig. En vervolgens lekker met z’n allen tegen elkaar concurreren voor Culturele Hoofdstad, bureau’s van vormgevers of architecten of inderdaad de cultuurconsument. Zo klop je ook slagroom op. Met veel lucht.
    Vanmiddag hoorde ik iemand die een WOII-museum in Nijmegen wil opstarten. Voor 30 miljoen. Want natuurlijk hebben we nog geen genoeg musea in Nederland. Deze spoeling maakt dik, blijkbaar. ‘Gaat u dat zelf betalen’, vroeg de reporter. Goeie vraag. ‘Eh, neen’, antwoordde de initiatiefnemer, ‘fundraising’. Dat ik dat nog niet bedacht had. Fundraising! De poorten van de schatkamer gaan open, het WOII-museum uit Nijmegen komt eraan. Wie weet in gevechtskleding met volle uitrusting. Zou er al een vervolgrapport van het onderzoeksbureau besteld zijn? Want het geld moet tenslotte rollen. Keep them rolling.

    George Knight

    13 november 2010 at 00:02

  10. We hadden het toch over subsidies? Een fonds verdeelt subsidies.
    "Waarom een gemeentambtenaar niet loyaal kan zijn aan het gemeentelijk apparaat ontgaat me."
    De belangen van de overheid zijn toch anders dan die van de sector. We hebben nu een ambtenaar die ‘wij’ zegt als ze ‘hun’ bedoelt, dat schiet toch niet op!

    Joke Mizee

    13 november 2010 at 00:23

  11. @Joke
    We moeten op enig moment nog maar eens verder praten over de verschillende geldstromen. En je hebt ambtenaren en ambtenaren.

    George Knight

    13 november 2010 at 22:38


Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.

%d bloggers liken dit: