George Knight

Debat tussen links en rechts

Einde aan religie

with 11 comments

In de jaren ’90 (vdve) praatte ik veel met vrienden over het einde van de religie. In navolging van Francis Fukuyama en zijn essay The end of history and the last man. Zoals Paul Scheffer in zijn bespreking zegt: Het wezen van de liberale democratie is dat de wil tot onderwerpen uit het domein van de politiek wordt verbannen. Dat projecteerden we op religie. In onze ogen een achterlijk iets. Folklore voor dummies. De tijd was gekomen dat religie zich terug zou trekken uit het publieke domein.

Wat zaten we ernaast. De opkomst van de islam kreeg publicitaire vaart door projecties van uiteenlopende partijen. Angsten, verlangens en beroepsperspectieven werden erop losgelaten. De islam werd eerder een luchtkasteel dan een realiteit. Dat ging hand in hand met een ethisch reveil van normen en waarden. Christelijke ethiek stond weer centraal. Onder Balkenende en Rouvoet stierf het trouwens een zachte dood in betutteling en afremmen. Het werd nooit positief.

Af en toe denk ik met weemoed aan ons optimisme van een goede 15 jaar terug. Is dat ons 1968? Was het nostalgie die me op 9 juni 2010 op de VVD deed stemmen? De minst moralistische partij die het meest zei te gaan voor vrijzinnigheid? Voor het eerst van mijn leven rechts stemmen, ik schrok er zelf van, maar als tegenwicht voor de politiek correcten en de christelijke kwezels zag ik geen andere weg.

Het antwoord op de desoriëntatie in het Westen en het moraal verval kent corrigerende antwoorden. Da’s een wetmatigheid. Volgens Scheffer werkt Fukuyama dat in zijn latere boeken uit. Het kiert tussen het vooruitgangsdenken van de liberale democratie en moreel reveil. Maar het idee van religie dat het enkel en alleen dit gat kan vullen is lachwekkend en loopt over van pretentie.

Natuurlijk heb ik niet echt iets tegen religie. Mij best dat het haar plek in de Nederlandse pluriformiteit inneemt. Maar soms is door alle tegenstroom een extreme koerswijziging nodig om in het midden uit te komen. Religie claimt niet alleen degenen die het inspireert, maar ook andersdenkenden. Da’s ongepast. Het niet kennen van haar grenzen is de zwakte van religie.

Foto: Kerkinterieur, Alabama of Tennessee, 1936 door Walker Evans

Advertenties

11 Reacties

Subscribe to comments with RSS.

  1. het einde van religie is een bijna religieuze zucht op zich, George, waarin een weemoedig verlangen om weer een te worden met elkaar, verlost te worden van het kwaad, van het moreel verval enz. doorklinkt.
    dat religie doorgaans metafysische oplossingen hanteert voor dat verlangen, daar zouden we inderdaad afscheid van moeten nemen. Dat is in het christendom al vrij ver gaande, alleen daar breken de takjes van de boom zonder dat men elkaar meeneemt in dat afscheid en samenwerkt aan een moreel referentiekader dat sociaal-cultureel weer cohesief werkt en de liberale democratie voorziet van een gemeenschappelijk ideologisch raamwerk.
    religie hoort thuis in het sociaal-culturele domein, met name het vormingswerk
    als we dat weer eens gaan optuigen dan is er een weg om wellicht traag, maar waardig met elkaar tot een sociale religie te komen, die onze idealen met elkaar verbindt, waaronder respect (voor elkaar), openheid (over elkaar) en gelijkheid (van elkaar).

    Marius van Artaaa

    20 oktober 2010 at 13:06

  2. @ George
    Het einde van de religie is net zo’n illusie gebleken als het einde van de geschiedenis. Het boek van Fukuyama sla ik nog regelmatig open om de vraag te beantwoorden waar het sinds de publicatie hiervan toch mis is gegaan 🙂

    Theo E. Korthals Altes

    20 oktober 2010 at 13:37

  3. @George, ik heb wel wat alternatieve titels voor je:
    The End of Faith van Sam Harris
    The Suicide of Reason van Lee Harris
    en
    Beschavingen botsen niet, van Mark Heirman.
    Maar ik denk niet dat een van deze drie ke kan opvrolijken
    =het moraal verval= dat is toch van alle tijden? Als deze klacht vanaf Plato naugezet wordt gevolgd, is er vermoedelijk geen jaar sindsdien waarin de klacht niet werd geuit.
    =desoriëntatie in het Westen= laat ik het maar populistisch stellen: gewoon onze identiteit weer opgraven en vaststellen dat daar echt niet zo veel mis mee is.

    Peter Louter

    20 oktober 2010 at 14:33

  4. @Marius
    We zuchten wat af. Kortom, religie is mensenwerk. En als het goed is: maatwerk. Vormingswerk klinkt nog beter. Dat laatste doet me denken aan formica-tafels, zeer middelmatige koffie, shag en emotionele uitbarstingen. Alleen de koffie is ingewisseld voor thee.
    @Theo
    We blijven ons vragen stellen. De wereld is snel veranderd. Het neo-liberale project kende geen geloofwaardig tegenwicht meer en ontspoorde. Ik zie de oplossing voor de procedures in een strikt rechtsstatelijke handhaving en voor het moreel verval in het positivisme van onderwijs, kunst en cultuur. Kom daar vandaag aan de dag maar eens om.
    @Peter
    Zeker is het moreel verval iets cyclisch. Daar moeten we maar niet te overbezorgd over zijn. Dat komt wel weer goed. Alleen beroerd als je er middenin zit. Minder vrolijk word ik er nou ook weer niet van. Ik ben bang dat we het met het opgraven van onze identiteit niet helemaal redden om weer koersvast te worden. Maar een begin is het zeker.

    George Knight

    20 oktober 2010 at 14:38

  5. Het Westen heeft eeuwen van wereldhegemonie achter zich en probeert die koste wat kost vast te houden. We zien onvoldoende onder ogen dat ook andere werelddelen zich ontwikkelen en zijn onvoldoende bereid daar vrede mee te hebben. Misschien is dat ook wel wat ons drijft: de angst voor teloorgang.
    Scheffer zegt in zijn bespreking meer interessante dingen. Bijvoorbeeld:
    In het laatste deel van zijn boek zoekt Fukuyama een antwoord op deze vragen. Hij onderscheidt rationele vormen van erkenning, dat wil zeggen de liberale democratie, en irrationele vormen van erkenning, zoals religie en nationalisme. Deze zijn irrationeel omdat de scheidslijnen tussen groepen van mensen willekeurig zijn en haaks op het liberale denken met zijn universele roeping staan. In navolging van Tocqueville moet hij echter bekennen dat deze `irrationele’ vormen van erkenning de gemeenschapszin voortbrengen die een democratie nodig heeft om te overleven. Fukuyama weet dat het liberalisme, met zijn gelijkmakende werking, tradities afbreekt en individualisme bevordert. Het is dus onzeker of het liberalisme aan zichzelf genoeg heeft.

    johanna_nouri

    20 oktober 2010 at 15:18

  6. @Johanna, =Het Westen heeft eeuwen van wereldhegemonie achter zich en probeert die koste wat kost vast te houden=
    Er zijn schrijvers die heel andere analyses maken. Bijvoorbeeld over de Islam die zich van alle kanten bedreigd voelt en radeloos zoekt naar oplossingen. Een van de belangrijkste daarvan is: terug naar het verleden toen de islam nog (zonder olie) meetelde en een wereldmacht was.
    Uiteindelijk zullen religies verdwijnen zodra meer mensen zich gaan realiseren dat moraal ook buiten relgies bestaat en dat religies voor veel meer schade zorgen dan hun geloofsleer pretendeert.
    Alle religie is uiteindelijk superstitie, zegt Spinoza

    Peter Louter

    20 oktober 2010 at 15:35

  7. @Johanna
    Je kanttekening over de grenzen aan de liberale democratie deel ik. Ongebreidelde indivualisering leidt tot atomisering. Dat ondermijnt de gemeenschapszin. Ik merkte op: Het kiert tussen het vooruitgangsdenken van de liberale democratie en moreel reveil. Zaak is om de juiste maat te vinden tussen gemeenschapsdenken en individualisering. En de uitwassen van beide processen.
    Hoe en met wat kunnen we dat gat dan wel vullen? Je verwijst naar de Tocqueville die wijst op religie en nationalisme. Is zijn recept van 150 jaar geleden vandaag nog geldig? Ik denk slechts ten dele waar het religie betreft. Want macht, democratie, individualisering en religie zijn in de tussentijd in een andere relatie tot elkaar komen te staan.
    Het communitarisme van Amitai Etzioni biedt onderdak aan degenen die zich laten inspireren door religie. Als aanvulling op de liberale democratie is het zinnig. Maar voor het opvullen van het gat is het onvoldoende. Ik zie meer in een strategie van samenhangende disciplines waar naast nationalisme en nationale identiteit, levensovertuigingen, kunst en cultuur, religie er ook een is. Geen onbelangrijke, maar niet leidend als remedie. Wat je trouwens ook niet suggereert.

    George Knight

    20 oktober 2010 at 16:03

  8. Hoe en wat? hangen af van het doel. Als je een discussie wilt met een open einde over het afscheid nemen van oude gedachten, dan zit je middenin de discussie van ‘Geloven in een God die niet bestaat’ wat het christendom betreft. Of moslims, hindoes en andere gelovigen in een Almachtige daar meteen trek in hebben, zou je hen moeten vragen. Een begin is er.
    Als je dat (het betwijfelen van je geloof) zou willen institutionaliseren (omdat het nog jaren, zelfs eeuwen kan duren), dan zou (ludiek, maar ook praktisch gesproken) naast ieder Stiltecentrum een Kabaalcentrum moeten komen waar we leren die discussie adequaat te voeren

    Marius van Artaaa

    20 oktober 2010 at 17:43

  9. Mag ik aub opnieuw gecensureerd worden?

    partout

    20 oktober 2010 at 17:54

  10. @Marius
    De ene helft zegt dat de Goden bestaan omdat de mensen ze gemaakt hebben. De andere helft zegt dat de mensen bestaan omdat de Goden ze gemaakt hebben. De groepen leven apart in hun Stiltecentrum. Want ze weten al. Ze komen samen in het Kabaalcentrum. Het relatieve gewicht van de mensdenkers neemt wereldwijd langzaam toe, terwijl de Godsdenkers absoluut groeien.
    Vraag is welke sociale, technologische of politieke ontwikkeling zou kunnen optreden om het huidige labiele evenwicht -dat nu tussen de twee groepen bestaat- definitief de ene of de andere kant op te laten verschuiven. Dat vraagt om veel verbeelding. Zodat men door het zich voorstellen van de vraag per definitie al in de groep van de mensdenkers ingedeeld dient te worden.
    @partout
    Ik zou u willen verzoeken om u te beperken tot het onderwerp. Hoe denkt u over religie?

    George Knight

    20 oktober 2010 at 21:46

  11. @ George
    de tweedeling mensdenkers en godsdenkers is geforceerd. De heersende gedachte dat gelovigen niet twijfelen aan hun geloof en niet openstaan voor een kritische maar waardige discussie is vals. Eerder omgekeerd is het geval, maar in dezelfde heersende gedachte zou er in het publieke domein geen plaats meer zijn voor een proces om geloof vanbinnenuit te veranderen. Omdat het denken en praten in grote woorden door vrijwel iedereen gedaan wordt en we vanaf de vorige eeuw afscheid aan het nemen zijn van communistische, anarchistische, socialistische, humanistische enz. denkwijzen is er juist reden om nu te erkennen dat iedereen moeite heeft met de grote waarden en normen. Vrijheid en Verantwoordelijkheid zou gek genoeg daar een mooie kapstok voor zijn. Beide zijn het waarden die iedere gelovige in welke verklaring voor het bestaan dan ook aanspreekt en tot denken beweegt dat meer begrip voor elkaars standpunten kan opleveren als ook vernieuwingen van verhoudingen ook die tot het eigen ‘geloof’.
    het ontwikkelen van een geloof in niet metafysische objecten c.q. voorstellingen (ook die van de mens) is een evolutionair proces volgens wetenschappers. Anderen zien het als een bijprodukt van andere processen. De discussies over een biologische oorsprong van religie zijn op zich al stof om via die weg geloof te ‘ normaliseren’ zie bijvoorbeeld http://www.ziedaar.nl/article.php?id=242

    Marius van Artaaa

    21 oktober 2010 at 08:17


Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.

%d bloggers liken dit: